Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc nâng cao hiểu biết pháp luật, hình thành ý thức “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” trong mỗi người dân có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, cùng với sự phát triển của các phương thức truyền thông mới, mô hình Câu lạc bộ pháp luật (CLBPL) vẫn khẳng định vai trò đặc biệt - là “hạt nhân” bền bỉ, gần gũi và hiệu quả trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) ở cơ sở.

“Cầu nối” pháp luật với nhân dân

Ngay từ khi được triển khai, CLBPL đã chứng minh là một “kênh” hiệu quả trong việc đưa pháp luật đến với người dân. Ở các thôn, khu phố, cơ quan, doanh nghiệp, trường học, CLBPL trở thành điểm đến quen thuộc, là nơi người dân được lắng nghe, được giải thích và được chia sẻ những vướng mắc pháp lý một cách trực tiếp, sinh động.

Không chỉ dừng ở việc truyền đạt văn bản, CLBPL còn tạo diễn đàn trao đổi bình đẳng, dân chủ giữa cán bộ phụ trách công tác pháp luật, pháp chế với người dân, giúp người dân hiểu được quyền, nghĩa vụ và vận dụng pháp luật trong đời sống hằng ngày. Nhiều mô hình điểm PBGDPL dưới hình thức CLBPL đã cho thấy khi người dân được tiếp cận pháp luật qua hình thức gần gũi, thiết thực, hiệu quả tuyên truyền tăng gấp nhiều lần so với phương thức truyền thống.

Đặc biệt, các CLBPL điểm tại khu dân cư, khu công nghiệp, vùng sâu, vùng xa đã trở thành “trung tâm pháp lý nhỏ”, nơi hội viên và nhân dân được tư vấn, hướng dẫn, giải đáp về đất đai, hôn nhân, hộ tịch, bảo hiểm, khiếu nại - tố cáo, hòa giải… góp phần hạn chế tranh chấp, khiếu kiện, giữ gìn an ninh trật tự ở cơ sở.

Hạt nhân xây dựng văn hóa pháp luật ở cơ sở

Sự cần thiết của CLBPL không chỉ nằm ở việc phổ biến tri thức pháp luật mà còn ở chức năng giáo dục ý thức và hình thành văn hóa pháp luật trong cộng đồng. Khi người dân hiểu và tự giác tuân thủ pháp luật, họ trở thành tuyên truyền viên tự nhiên, góp phần lan tỏa lối sống văn minh, kỷ cương.

Thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, nâng cao, kiểu mẫu, trên địa bàn thành phố đã xây dựng được 137 mô hình điển hình về phổ biến, giáo dục pháp luật và 137 mô hình điển hình về hòa giải cơ sở, trong đó, nhiều mô hình được xây dựng và triển khai dưới hình thức CLBPL gắn với các phong trào thi đua, các cuộc vận động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể, như “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, “Xây dựng nông thôn mới”, “Đô thị văn minh”, hay “Gia đình 5 không, 3 sạch”. Những mô hình như “CLB Pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình”, “CLB Thanh niên với pháp luật”, “CLB Nông dân với pháp luật”, “CLB Phụ nữ tìm hiểu pháp luật”... không chỉ phổ biến kiến thức mà còn là điểm sinh hoạt pháp luật cộng đồng, nơi lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật. Nhờ đó, CLBPL trở thành lực lượng nòng cốt hỗ trợ chính quyền địa phương trong hòa giải cơ sở, vận động nhân dân thực hiện chủ trương, chính sách, giữ gìn an ninh trật tự, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Giải pháp để phát triển và nhân rộng mô hình CLBPL

Để CLBPL thực sự phát huy vai trò “hạt nhân” tuyên truyền pháp luật trong cộng đồng, việc phát triển và nhân rộng mô hình điểm cần được triển khai đồng bộ, có định hướng, với các nhóm giải pháp cụ thể sau:

Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo thống nhất của cấp ủy, chính quyền

Trước hết, cần có chủ trương, kế hoạch cụ thể của cấp ủy, chính quyền các cấp về việc củng cố, phát triển và nhân rộng CLBPL. Chính quyền địa phương phải xác định đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác PBGDPL, gắn với việc thực hiện Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Cùng với đó, cần bố trí nguồn kinh phí, cơ sở vật chất hợp lý cho hoạt động CLB; đồng thời, có cơ chế khuyến khích, hỗ trợ cán bộ làm công tác pháp luật ở cơ sở. Việc biểu dương, khen thưởng kịp thời các mô hình hiệu quả, gương cá nhân tiêu biểu cũng là cách thiết thực để nhân rộng phong trào.

Xây dựng mô hình điểm chất lượng, phù hợp đặc thù từng địa bàn

Không thể áp dụng một khuôn mẫu cứng nhắc cho mọi địa phương. Do vậy, cần chọn một số CLB làm mô hình điểm để thử nghiệm phương pháp sinh hoạt, hình thức tuyên truyền, cách thức tổ chức mới – ví dụ như sinh hoạt theo chuyên đề, tọa đàm, hội thi tìm hiểu pháp luật, diễn tiểu phẩm pháp luật, tư vấn lưu động, hoặc CLB pháp luật trực tuyến.

Sau khi đánh giá hiệu quả, các địa phương có thể chuẩn hóa quy trình và nhân rộng mô hình phù hợp, vừa đảm bảo tính thống nhất, vừa giữ được bản sắc riêng, đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân từng vùng, từng nhóm đối tượng.

Đổi mới nội dung và phương thức hoạt động

Nội dung sinh hoạt CLB cần được cập nhật thường xuyên, bám sát các vấn đề thời sự pháp luật, gắn với đời sống, chẳng hạn như quy định mới về đất đai, bảo hiểm xã hội, lao động, phòng chống bạo lực gia đình, an ninh mạng, an toàn giao thông, hay pháp luật về môi trường, chuyển đổi số.

Về phương thức, cần chuyển từ “nói cho dân nghe” sang “cùng dân bàn, dân hiểu, dân làm”. Cán bộ phụ trách CLB nên được tập huấn kỹ năng điều hành, kỹ năng truyền thông, kỹ năng giải đáp pháp lý để hoạt động sinh động, thu hút và thực chất hơn.

Trong bối cảnh hiện nay, việc đưa CLBPL lên không gian số là xu hướng tất yếu. Các CLB có thể lập trang Zalo, Facebook, nhóm mạng xã hội để chia sẻ thông tin pháp luật, video tình huống, hỏi - đáp trực tuyến, hoặc tổ chức “phiên sinh hoạt pháp luật trực tuyến” định kỳ. Việc số hóa và kết nối này sẽ giúp công tác tuyên truyền linh hoạt, hiệu quả hơn, đặc biệt với giới trẻ và người lao động trong khu công nghiệp.

Phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, nghề nghiệp, đội ngũ báo cáo viên pháp luật và cơ quan truyền thông

Các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Cựu chiến binh, Công đoàn… cần coi CLBPL là một bộ phận gắn liền với phong trào của mình, chủ động phối hợp tổ chức hoạt động phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Bên cạnh đó, đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên, hòa giải viên, luật gia, luật sư nên được huy động tham gia CLB với vai trò cố vấn chuyên môn. Đây là nguồn lực quý, giúp nâng cao chất lượng nội dung và uy tín của CLB.

Báo chí, đài phát thanh – truyền hình, cổng thông tin điện tử cần tăng cường tuyên truyền, giới thiệu các mô hình CLBPL hiệu quả, nêu gương người tốt, việc tốt, cách làm hay để lan tỏa tinh thần học tập, tìm hiểu pháp luật trong cộng đồng. Song song đó, các cấp chính quyền nên tổ chức hội nghị sơ kết, tổng kết, tọa đàm chia sẻ kinh nghiệm giữa các CLB.

Hướng tới mục tiêu “xã hội thượng tôn pháp luật”

Khi mỗi xã, phường, cơ quan, trường học đều có ít nhất một CLB pháp luật hoạt động hiệu quả, khi người dân coi việc tìm hiểu pháp luật là nhu cầu tự nhiên, thì khi ấy, nền tảng của xã hội pháp quyền thực sự được củng cố từ cơ sở.

Trong bối cảnh thành phố đang tích cực triển khai mô hình “Thành phố thượng tôn và tuân thủ pháp luật” theo chỉ đạo của Thành ủy và Nghị quyết đại hội Đảng bộ thành phố đã đề ra, CLBPL chính là “tế bào nhỏ” nhưng đầy sức sống, nuôi dưỡng ý thức pháp luật cho mỗi người dân, góp phần xây dựng môi trường sống an toàn, kỷ cương, văn minh. Việc phát triển và nhân rộng mô hình không chỉ giúp người dân tiếp cận pháp luật dễ dàng hơn mà còn góp phần hình thành văn hóa pháp luật, củng cố niềm tin của nhân dân vào Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.