Trong những năm gần đây, cùng với quá trình chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu đổi mới phương thức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, một trong những mô hình nổi bật, mang lại hiệu quả thiết thực là “Phiên tòa lưu động trực tuyến” - hình thức kết hợp giữa truyền thống và công nghệ hiện đại, góp phần lan tỏa tinh thần thượng tôn pháp luật trong xã hội.

Hình thức tuyên truyền mới, phù hợp thời đại số

Trước đây, các phiên tòa lưu động thường được tổ chức trực tiếp tại cơ sở, tại nơi xảy ra vụ án hoặc tại khu dân cư, trường học, doanh nghiệp… để người dân có thể theo dõi, học hỏi, rút kinh nghiệm. Hình thức này được xem là một “giờ học pháp luật thực tế”, giúp người dân hiểu rõ hơn hậu quả của hành vi vi phạm và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, việc ứng dụng nền tảng trực tuyến trong tổ chức phiên tòa lưu động đã mở ra hướng đi mới - vừa tiết kiệm chi phí, vừa mở rộng phạm vi tuyên truyền đến đông đảo người dân.

Phiên tòa lưu động trực tuyến là mô hình kết hợp giữa xét xử trực tiếp tại trụ sở tòa án và truyền hình trực tuyến đến nhiều điểm cầu: các trung tâm học tập cộng đồng, nhà văn hóa, cơ quan, đơn vị, trường học… hoặc phát sóng qua các nền tảng trực tuyến của cơ quan tư pháp. Nhờ đó, người dân dù ở vùng sâu, vùng xa vẫn có thể theo dõi trực tiếp diễn biến phiên tòa, hiểu rõ quy trình tố tụng, nội dung vụ án và bài học pháp lý rút ra.

Gắn với thực tiễn, gần dân, vì dân

Điểm đáng chú ý của phiên tòa lưu động trực tuyến là vẫn giữ nguyên giá trị “trực quan sinh động” của hình thức truyền thống, đồng thời khắc phục những hạn chế về không gian, thời gian và điều kiện tổ chức.

Trong nhiều phiên tòa gần đây, các vụ án liên quan đến tội phạm ma túy, bạo lực học đường, vi phạm an toàn giao thông, xâm hại trẻ em, tội phạm công nghệ cao… đã được đưa ra xét xử và truyền trực tuyến tới hàng nghìn lượt người theo dõi. Những vụ án có tính chất điển hình, được lựa chọn kỹ càng, vừa bảo đảm đúng quy định của pháp luật, vừa có giá trị tuyên truyền sâu sắc.

Một số địa phương còn chủ động lồng ghép phần trao đổi, thảo luận sau phiên tòa, trong đó cán bộ Tòa án, Viện kiểm sát, Luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý trực tiếp giải thích, phân tích các quy định pháp luật liên quan. Qua đó, người dân không chỉ xem, mà còn hiểu - nhớ - áp dụng pháp luật vào đời sống.

Hiệu quả thiết thực trong công tác giáo dục, phòng ngừa vi phạm pháp luật

Theo đánh giá của các chuyên gia, các phiên tòa lưu động trực tuyến đã mang lại nhiều hiệu quả tích cực:

Thứ nhất, nâng cao hiệu quả tuyên truyền, giáo dục pháp luật thông qua hình thức “thực tế hóa” nội dung pháp luật, giúp người dân dễ hiểu, dễ tiếp thu.

Thứ hai, tăng tính răn đe, phòng ngừa chung, đặc biệt với các loại tội phạm đang có xu hướng gia tăng như ma túy, trộm cắp, đánh bạc trực tuyến, bạo lực học đường.

Thứ ba, tiết kiệm đáng kể chi phí tổ chức, thời gian đi lại, công tác đảm bảo an ninh, trật tự.

Thứ tư, phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong ngành Tòa án, đồng thời góp phần thực hiện chủ trương “Xây dựng xã hội thượng tôn pháp luật, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”.

Thực tiễn cho thấy, mỗi phiên tòa lưu động trực tuyến không chỉ là hoạt động xét xử mà còn là một kênh truyền thông pháp lý hiệu quả, góp phần xây dựng niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp, lan tỏa thông điệp “mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật”.

Việc tổ chức phiên tòa trực tuyến nói chung, lưu động trực tuyến nói riêng, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạ tầng công nghệ, nhân sự và quy trình nghiệp vụ. Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn cụ thể về bảo mật thông tin, xác thực danh tính, lưu trữ hồ sơ điện tử và đảm bảo quyền bào chữa, quyền tranh tụng của các bên đương sự. Nhờ vậy, dù thay đổi về phương thức tổ chức, nhưng bản chất công bằng, khách quan, minh bạch của hoạt động xét xử vẫn được giữ vững.

Một số chuyên gia pháp lý nhận định, phiên tòa lưu động trực tuyến còn là bước chuẩn bị cần thiết cho việc xây dựng “Tòa án điện tử” trong tương lai, nơi mọi thủ tục, hồ sơ, chứng cứ đều có thể được thực hiện trên môi trường số, góp phần hiện đại hóa nền tư pháp và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước bằng pháp luật.

Cần sự vào cuộc đồng bộ, lan tỏa mô hình hiệu quả

Để mô hình phiên tòa lưu động trực tuyến thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị. Trong đó, ngành Tư pháp tiếp tục phát huy vai trò tham mưu trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; ngành Tòa án tập trung nâng cao chất lượng xét xử, lựa chọn vụ án điển hình, có giá trị giáo dục cao; các cơ quan truyền thông, báo chí đẩy mạnh tuyên truyền, lan tỏa những câu chuyện, thông điệp tích cực đến người dân.

Song song với đó, việc đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, đảm bảo đường truyền, thiết bị, hệ thống âm thanh, hình ảnh ổn định cũng là yếu tố quan trọng. Bên cạnh kinh phí từ ngân sách, có thể huy động nguồn lực xã hội hóa, đặc biệt là từ doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân.

Trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh xây dựng Chính phủ số, xã hội số và công dân số, việc tổ chức phiên tòa lưu động trực tuyến không chỉ là giải pháp linh hoạt trong xét xử mà còn là một bước đổi mới mạnh mẽ trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Mỗi phiên tòa được truyền trực tuyến không chỉ góp phần nâng cao nhận thức pháp luật của người dân mà còn thể hiện tinh thần “công khai – minh bạch – gần dân – vì dân” của nền tư pháp hiện đại. Đây chính là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ và pháp luật, giữa truyền thống và đổi mới, hướng tới mục tiêu chung: xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, công bằng, văn minh, nơi mỗi người dân đều có thể tiếp cận, hiểu biết và sống theo pháp luật.