Trước nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mới nổi, Bộ Y tế đã ban hành tài liệu chuyên môn hướng dẫn giám sát và phòng, chống bệnh do vi rút Nipah ở người nhằm tăng cường năng lực phát hiện sớm, xử lý kịp thời, bảo đảm an toàn sức khỏe cộng đồng.

Vi rút Nipah được Tổ chức Y tế thế giới cảnh báo là tác nhân gây bệnh nguy hiểm, có tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây truyền từ động vật sang người và từ người sang người. Trong bối cảnh giao lưu, đi lại quốc tế ngày càng gia tăng, nguy cơ dịch bệnh xâm nhập vào nước ta luôn tiềm ẩn nếu không chủ động giám sát và kiểm soát chặt chẽ.

Bệnh nguy hiểm, diễn biến nhanh

Theo các tài liệu chuyên môn, vi rút Nipah có thể gây viêm não cấp tính, suy hô hấp nặng. Người bệnh thường khởi phát với các triệu chứng như sốt, đau đầu, đau cơ, sau đó có thể xuất hiện rối loạn ý thức, co giật, hôn mê. Diễn biến bệnh nhanh và nguy cơ tử vong cao nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Thời gian ủ bệnh trung bình của bệnh từ 3 đến 14 ngày, tuy nhiên đã ghi nhận trường hợp hiếm gặp ủ bệnh lên đến 45 ngày. Hầu hết mọi người đều có sốt và triệu chứng liên quan đến viêm não (đau đầu, lú lẫn) và hoặc liên quan đến phổi (ho, khó thờ). Các triệu chứng thường gặp khác là ón lạnh, mệt mỏi, buồn ngủ, chóng mặt, nôn mửa và tiêu chảy. Một số trường hợp đặc biệt có thể xuất hiện viêm phổi không điển hình hoặc suy hộ hấp cấp tính nặng. Ở trường hợp nặng, các cơn co giật và viêm não diễn tiến rất nhanh, bệnh nhân tiến triển sang hôn mê sâu chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ

Nguồn lây chủ yếu được ghi nhận từ động vật, đặc biệt là dơi ăn quả, hoặc thông qua thực phẩm bị nhiễm vi rút. Ngoài ra, bệnh có thể lây truyền trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc gần, giọt bắn đường hô hấp hoặc dịch tiết của người bệnh. NiV tương đối ổn định và có thể tồn tại đến ba ngày trong một số loại nước ép trái cây hoặc trái cây ở nhiệt độ môi trường và vẫn có khả năng lây nhiễm trong ít nhất 07 ngày trong nhựa cây chà là ở nhiệt độ 22°C. Vi rút có thời gian bán hủy là 18 giờ trong nước tiểu của dơi ăn quả, có khả năng tồn tại ở nhiệt độ 70°C trong một giờ (chỉ nồng độ vi rút là giảm). Vi rút có thể bị bất hoạt hoàn toàn bằng cách đun nóng ở nhiệt độ 100°C trong hơn 15 phút, và bị bất hoạt bởi xà phòng, chất tẩy rửa và natri hypoclorit.

Hình thức lây nhiễm

Bệnh lây truyền sang người chủ yếu qua ba con đường:

- Tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm bệnh hoặc dịch tiết của chúng (nước tiểu, nước bọt...);

- Sử dụng thực phẩm bị ô nhiễm bởi dịch tiết của dơi, động vật nhiễm NiV (như nước nhựa cây chà là, trái cây bị dơi cắn,...);

- Tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của bệnh nhận.

Các trường hợp lây từ người sang người đã được ghi nhận trong các cơ sở y tế và ở thành viên gia đình có chăm sóc bệnh nhân thông qua tiếp xúc gần hoặc với dịch tiết của bệnh nhân mắc bệnh do NiV. Nguy cơ lây lan tại cơ sở y tế có thể tăng cao trong môi trường bệnh viện quá tải, thông khí kém và việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa, kiểm soát nhiễm khuẩn không đầy đủ.

Tăng cường giám sát, phát hiện sớm

Thực hiện chỉ đạo của Bộ Y tế, các địa phương cần đẩy mạnh công tác giám sát dịch tễ tại cộng đồng và cơ sở y tế; kịp thời phát hiện các trường hợp nghi ngờ để tổ chức cách ly, lấy mẫu xét nghiệm và xử lý ổ dịch theo đúng quy trình chuyên môn.

Công tác kiểm soát nhiễm khuẩn tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh phải được thực hiện nghiêm ngặt; đồng thời tăng cường quản lý, theo dõi người tiếp xúc gần nhằm hạn chế tối đa nguy cơ lây lan.

Song song với đó, công tác truyền thông nguy cơ cần được triển khai rộng rãi, giúp người dân nhận biết sớm dấu hiệu bệnh và chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa.

Mỗi người dân là một “lá chắn” phòng dịch

Để chủ động phòng, chống bệnh do vi rút Nipah, ngành y tế khuyến cáo người dân:

- Rửa tay với xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi giết mổ, tiếp xúc với động vật theo quy định.

- Hạn chế tiếp xúc gần với người mắc, nghi ngờ mắc, trường hợp tử vong do mắc bệnh do NiV và động vật có khả năng lây truyền cao (đặc biệt là dơi ăn quả).

- Thực hiện vệ sinh an toàn thực phẩm: ăn chín, uống chín, rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn, không ăn trái cây có dấu hiệu bị dơi chim cắn hoặc nước nhựa cây sống nơi có dơi ăn quả sinh sống.

- Người tham gia giết mổ động vật có nguy cơ nhiễm bệnh phải hạn chế hoặc không tiếp xúc với dơi và các chất bài tiết của dơi, thực hiện nghiêm các biện pháp vệ sinh cá nhân; những người tiếp xúc với động vật có nguy cơ nhiễm bệnh cần sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân đầy đủ; thực hiện tốt vệ sinh trong chăn nuôi theo quy định.

- Khi đến các khu vực có dịch bệnh do NiV, chủ động thực hiện và chấp hành các biện pháp phòng, chống dịch theo hướng dẫn của chính quyền và cơ quan y tế của nước sở tại; khi về nước phải chủ động theo dõi sức khoẻ trong vòng 28 ngày (kể từ ngày nhập cảnh).

- Khi có triệu chứng sốt cấp tính, viêm não cấp tính (chóng mặt, lơ mơ, lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian, co giật), ho, khó thở... cần hạn chế tiếp xúc người khác và thông báo hoặc đến cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn, chần đoán, cách ly y tế và điều trị kịp thời.

- Truyền thông, cung cấp thông tin cho người dân trong cộng đồng, tại cửa khẩu về dịch bệnh do NiV, đường lây truyền, dẫu hiệu nhận biết và các biện pháp phòng, chống dịch bệnh.

Theo quy định của pháp luật về phòng, chống bệnh truyền nhiễm, mọi cá nhân có trách nhiệm khai báo trung thực tình trạng sức khỏe, chấp hành các biện pháp cách ly, điều trị khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Hành vi che giấu thông tin, không tuân thủ quy định phòng dịch có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Trong bối cảnh dịch bệnh trên thế giới diễn biến phức tạp, việc chủ động cập nhật thông tin chính thống từ cơ quan y tế là hết sức cần thiết. Sự chủ động của chính quyền các cấp cùng với ý thức trách nhiệm của mỗi người dân sẽ là yếu tố quyết định giúp ngăn chặn hiệu quả nguy cơ xâm nhập và lây lan của bệnh do vi rút Nipah, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và ổn định đời sống xã hội.