Cuộc thi trực tuyên trên cổng pháp luật quốc gia tìm hiểu hiến pháp và pháp luật
Thời gian: 20/11/2026 10:17

Nghị quyết số 37/2026/QH16: Khuyến khích đổi mới sáng tạo - Đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật và những vấn đề đặt ra trong thực thi chính sách.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành những động lực quan trọng thúc đẩy phát triển lực lượng sản xuất. Tuy nhiên, việc ứng dụng những yếu tố đó, nếu chỉ đi theo “lối mòn” hay một “quy trình” quen thuộc, sẵn có thì rất khó mang lại những kết quả mang tính đột phá. Để giải quyết bài toán nêu trên, cần có những quy định mang tính đặc thù. Nghị quyết số 37/2026/QH16 do Quốc hội ban hành ngày 24/8/2026 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (sau đây gọi là Nghị quyết số 37) có thể xem như một “công cụ” pháp lý hữu hiệu bảo vệ những người tiên phong trong kỷ nguyên số.

1. Những chính sách đặc thù 

Với 3 chương, 13 điều, Nghị quyết số 37 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 03 năm có nhiều quy định mang tính đặc thù:

Xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng theo điều kiện luật định: Nghị quyết số 37 được áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật về hình sự và vi phạm kỷ luật trong các lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, khi hành vi được thực hiện vì lợi ích chung và đáp ứng các điều kiện do Nghị quyết này quy định. 

Nghị quyết đặt ra yêu cầu việc xử lý phải khách quan, toàn diện, xem xét vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục và hiệu quả kinh tế - xã hội. Đồng thời, cần phân định trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự, trách nhiệm của pháp nhân và trách nhiệm của cá nhân. Nghị quyết đặt ra định hướng ưu tiên biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng theo điều kiện luật định.

Nguyên tắc này không đồng nghĩa với việc loại bỏ trách nhiệm hình sự đối với các hành vi có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm. Các cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm xác định đúng bản chất hành vi và cân nhắc đầy đủ những cơ chế pháp lý được phép áp dụng. Việc ưu tiên các biện pháp khác không thể trở thành lý do bỏ qua hành vi tham nhũng, vụ lợi hoặc hành vi có tính chất nghiêm trọng - nếu có. Cần lưu ý, Nghị quyết này cũng không được sử dụng để xem xét lại bản án hình sự hoặc quyết định xử lý kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật. Người lợi dụng chính sách đặc thù để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm phải bị xử lý theo quy định. Như vậy, Nghị quyết số 37 đã xác lập một hành lang pháp lý, trong đó phạm vi áp dụng có giới hạn rõ ràng và yêu cầu bảo vệ lợi ích công được đặt song hành với cơ chế xem xét đặc thù.

Để bảo đảm việc áp dụng Nghị quyết số 37 một cách thống nhất, Điều 4 của Nghị quyết đã giải thích một số khái niệm; theo đó: “không tham nhũng” phải được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác kết luận bằng văn bản; người vi phạm không thể tự khẳng định mình không tham nhũng để được hưởng chính sách. “Vì lợi ích chung” là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương, không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi. “Hậu quả thiệt hại” được hiểu là hậu quả vật chất. “Hiệu quả kinh tế - xã hội” được xác định qua các tiêu chí như tăng trưởng kinh tế, thu hút đầu tư, tạo việc làm, phát triển hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội… Những tiêu chí này có ý nghĩa giúp cơ quan chức năng xác định định hướng đánh giá nhưng không làm mất đi yêu cầu xem xét cụ thể từng vụ việc. Lợi ích dự kiến không tự động được coi là hiệu quả đã đạt được; kết quả kinh tế không thể thay thế việc xem xét tính hợp pháp của quá trình thực hiện.

Không truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đồng thời các điều kiện: Điều 5 của Nghị quyết số 37 quy định cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đáp ứng đồng thời các điều kiện: (i). không tham nhũng; (ii). vì lợi ích chung; (iii). hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; (iv). không phát sinh khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm theo quy định; (v). không gây thất thoát, lãng phí tài sản (trường hợp gây thất thoát, lãng phí tài sản thì đã đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại).

Loại trừ trách nhiệm hình sự trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là nội dung được quy định tại Điều 6 của Nghị quyết số 37 với 02 nhóm trường hợp; trong đó: Nhóm thứ nhất là người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Nhóm thứ hai là người thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao gây thiệt hại trong điều kiện pháp luật chưa có quy định điều chỉnh hoặc quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; cách làm xuất phát từ yêu cầu cấp thiết, có tính đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt.

Đối với nhóm thứ nhất, khi rủi ro xảy ra thì bản thân điều đó chưa đủ để loại trừ trách nhiệm hình sự. Cần có căn cứ xác định người thực hiện đã tuân thủ đúng quy trình và thực hiện đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Vì vậy, hồ sơ đánh giá rủi ro, tài liệu kỹ thuật, biên bản thẩm định, phương án dự phòng và kết quả giám sát có vai trò quan trọng trong việc xác định bản chất vụ việc. Đối với nhóm thứ hai, việc thiếu quy định pháp luật hoặc có sự chồng chéo, mâu thuẫn không mặc nhiên là căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự mà cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện bao gồm: không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Do đó, cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ tình trạng pháp lý tại thời điểm thực hiện, tính cấp thiết của phương án, lý do lựa chọn, mục đích và kết quả thực tế. Cơ chế này có ý nghĩa khuyến khích sự tiên phong đổi mới trong bối cảnh công nghệ và mô hình quản trị thay đổi nhanh chóng hiện nay. Tuy nhiên, cần khẳng định: Bảo vệ đổi mới sáng tạokhông đồng nghĩa với việc cho phép sự tùy tiện vượt qua những giới hạn pháp luật cần được bảo vệ. Trách nhiệm giải trình, tuân thủ quy trình và quản trị rủi ro vẫn là những yêu cầu không thể thiếu khi thực thi nhiệm vụ.

Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả: Điều 7 Nghị quyết số 37 quy định cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định nhưng hậu quả chưa được khắc phục toàn bộ. Cơ chế này gắn với hành vi vì lợi ích chung; có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hậu quả chưa khắc phục được do nguyên nhân khách quan; có điều kiện, khả năng và phương án khả thi để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước và có cam kết của tổ chức, cá nhân có liên quan khắc phục hậu quả thiệt hại. 

Chính sách đối với người đã có bản án và xử lý kỷ luật: Điều 10 Nghị quyết số 37 quy định cơ chế đối với một số trường hợp đã có bản án. Người chưa có quyết định thi hành án, nếu đáp ứng điều kiện theo Điều 7 của Nghị quyết thì có thể được xem xét hoãn chấp hành hình phạt tù; người đang chấp hành hình phạt tù có thể được xem xét tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù theo quy định. Thời hạn hoãn hoặc tạm đình chỉ tối đa là 02 năm. Kết quả khắc phục hậu quả là căn cứ để xem xét miễn chấp hành hình phạt hoặc phần hình phạt còn lại hoặc tiếp tục thi hành án và áp dụng các hệ quả theo quy định.

Về chính sách đối với người đáp ứng điều kiện tại Điều 5 hoặc Điều 6 Nghị quyết số 37, trong đó có việc xem xét miễn chấp hành hình phạt tù hoặc phần hình phạt còn lại; một số trường hợp đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xóa án tích cũng được xem xét theo điều kiện tương ứng. Những quy định này không đồng nghĩa với việc xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật mà liên quan đến việc chấp hành hình phạt và một số hậu quả pháp lý trong phạm vi Nghị quyết.

Đối với việc xử lý kỷ luật, Điều 11 Nghị quyết số 37 quy định cơ chế miễn kỷ luật đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức nếu đáp ứng điều kiện tại Điều 5 hoặc Điều 6. Người đáp ứng điều kiện tại Điều 7 có thể chưa bị xem xét xử lý kỷ luật trong thời hạn tối đa 02 năm để khắc phục hậu quả; sau thời hạn đó, kết quả khắc phục là căn cứ xem xét miễn kỷ luật hoặc giảm nhẹ theo quy định.

Các cơ chế này đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thi hành án, cơ quan quản lý cán bộ và cơ quan có thẩm quyền xử lý kỷ luật. Cần phân định rõ trách nhiệm, quy trình trao đổi thông tin và căn cứ quyết định để tránh cách hiểu khác nhau giữa các lĩnh vực.

2. Những vấn đề đặt ra trong thực thi chính sách

Từ việc nghiên cứu những chính sách đặc thù của Nghị quyết số 37 đặt ra một số vấn đề khi triển khai Nghị quyết này trong thực tiễn, đó là:

Xác định trách nhiệm pháp lý trên cơ sở bản chất hành vi: Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu xem xét hành vi trong mối quan hệ với động cơ, mục đích, bối cảnh, hậu quả và kết quả khắc phục. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế việc đồng nhất sai sót trong hoạt động kinh tế, quản lý hoặc đổi mới sáng tạo với hành vi phải xử lý bằng chế tài hình sự mà không đánh giá đầy đủ các yếu tố liên quan. Tuy nhiên, việc “không hình sự hóa quan hệ kinh tế” không có nghĩa là xem nhẹ vi phạm hoặc lấy mục tiêu phát triển để biện minh cho mọi quyết định gây thiệt hại. Cần xác định chính xác căn cứ pháp lý, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể và áp dụng biện pháp phù hợp với tính chất, mức độ hành vi. Mục tiêu phát triển kinh tế và hiệu quả xã hội là những yếu tố cần xem xét kỹ lưỡng trong phạm vi Nghị quyết số 37 nhưng không thể tự thân xóa bỏ các điều kiện pháp lý khác.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng không hạ thấp yêu cầu tuân thủ pháp luật: Nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới luôn có thể phát sinh rủi ro. Cơ chế đặc thù quy định tại Điều 6 tạo căn cứ xem xét những trường hợp rủi ro khách quan hoặc thực hiện nhiệm vụ trong bối cảnh pháp luật chưa theo kịp thực tiễn, nhưng đồng thời đặt ra điều kiện về tuân thủ quy trình, biện pháp phòng ngừa, động cơ, mục đích và kết quả. Vì vậy, tổ chức, cá nhân triển khai dự án đổi mới sáng tạo cần xây dựng cơ chế quản trị rủi ro ngay từ đầu, nghiên cứu đầy đủ các quyết định, ý kiến chuyên môn, phương án dự phòng và biện pháp kiểm soát. Việc lưu giữ hồ sơ không chỉ nhằm phục vụ kiểm tra khi có sự cố mà còn là biểu hiện của quản trị có trách nhiệm. Cơ chế bảo vệ sáng tạo không đồng nghĩa với việc cho phép miễn trừ đối với mọi rủi ro hoặc mọi quyết định mang danh nghĩa sáng tạo.

Bảo đảm tính khách quan trong đánh giá chứng cứ: Một thách thức trong thực hiện Nghị quyết số 37 là việc xác định các khái niệm “vì lợi ích chung”, “hiệu quả kinh tế - xã hội” và “khắc phục toàn bộ hậu quả” cần được áp dụng trên cơ sở chứng cứ cụ thể. Mục tiêu được nêu trong hồ sơ ban đầu không phải là cơ sở để chứng minh toàn bộ quá trình thực hiện đều vì lợi ích chung; lợi ích dự kiến không thể thay thế kết quả đã đạt được và việc khắc phục một phần hậu quả không thể được coi là khắc phục toàn bộ hậu quả. Do đó, cần xây dựng phương pháp đánh giá có tiêu chí cụ thể, nguồn dữ liệu và cách thức kiểm chứng rõ ràng. Đối với dự án công nghệ, cần phân biệt lợi ích cụ thể với dự báo; xác định phạm vi thiệt hại vật chất và nguyên nhân phát sinh; xem xét, đánh giá một cách thận trọng rủi ro có thể được phòng ngừa nếu tuân thủ đúng quy trình hay không. Ý kiến của cơ quan quản lý ngành, các chuyên gia kỹ thuật hoặc cơ quan thẩm định có thể hỗ trợ quá trình đánh giá nhưng không thay thế thẩm quyền kết luận của cơ quan chuyên môn được giao nhiệm vụ theo quy định của pháp luật.

Chú trọng tính thực chất khi khắc phục hậu quả và phải và có khả năng kiểm chứng: Cơ chế tạm hoãn được quy định trong Nghị định số 37 chỉ có ý nghĩa khi tạo ra khả năng khắc phục hậu quả thực tế. Một cam kết thiếu nguồn lực, không có tiến độ rõ ràng hoặc không xác định trách nhiệm có thể dẫn đến kéo dài thiệt hại. Vì vậy, phương án khắc phục cần xác định các yếu tố cơ bản như: giá trị phải khắc phục, nguồn lực thực hiện, mốc thời gian, trách nhiệm của chủ thể liên quan và cơ chế giám sát... Cần thiết có sự phân biệt nguyên nhân khách quan khiến việc khắc phục chưa hoàn thành với hành vi không thiện chí, cố tình trì hoãn hoặc không thực hiện cam kết. Cơ quan có thẩm quyền cần theo dõi kết quả theo từng giai đoạn và xử lý kịp thời khi điều kiện áp dụng không còn được bảo đảm. Việc đánh giá phải hướng đến lợi ích thực chất của Nhà nước và xã hội chứ không chỉ dừng ở hồ sơ hoặc lời hứa.

Tăng cường phối hợp liên ngành và trách nhiệm giải trình: Nghị quyết số 37 liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật về hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án và xử lý kỷ luật nên đòi hỏi cần có sự phối hợp giữa các cơ quan: tư pháp, quản lý nhà nước, quản lý cán bộ và cơ quan chuyên môn về kinh tế, khoa học, công nghệ. 

Nhằm tổ chức thực hiện một cách thống nhất, kịp thời và hiệu quả, ngày 02/10/2026, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 1916/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Nghị quyết số 37, trong đó các nội dung cơ bản như: Quán triệt, truyền thông, phổ biến Nghị quyết và các văn bản quy định chi tiết; Xây dựng văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Nghị quyết; Rà soát văn bản hướng dẫn trong các lĩnh vực liên quan. Trong tổ chức thực hiện, xác định đầu mối phối hợp, trách nhiệm cung cấp thông tin, thời hạn xử lý và cơ chế giải quyết vướng mắc. Văn bản hướng dẫn phải phù hợp với Nghị quyết, không đặt thêm điều kiện trái với văn bản của Quốc hội hoặc mở rộng phạm vi áp dụng. Những quyết định áp dụng cơ chế đặc thù cần có hồ sơ, căn cứ và giải trình rõ ràng để phục vụ kiểm tra, giám sát…

Có thể nói, Nghị quyết số 37 là sự thể chế hóa các quan điểm, chủ trương của Đảng về khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, “không hình sự hóa các quan hệ kinh tế”, đồng thời xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Nghiên cứu Nghị quyết này đặt trong tổng thể hệ thống các văn bản được Bộ Chính trị ban hành trong thời gian qua, như: Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 về phát triển kinh tế nhà nước… cho thấy các nghị quyết này thể hiện sự thống nhất trong định hướng lãnh đạo của Đảng, đồng thời tạo cơ sở chính trị quan trọng để tiếp tục hoàn thiện thể chế, tháo gỡ những điểm nghẽn, khơi thông và phát huy các nguồn lực phát triển. Qua đó, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Phạm Liên, Trường Chính trị Tô Hiệu

TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ VỀ PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT

Cơ quan chủ quản: UBND thành phố Hải Phòng

Cơ quan quản lý: Sở Tư pháp thành phố Hải Phòng

Trưởng Ban biên tập: Ngô Quang Giáp, Ủy viên Thành ủy, Giám đốc Sở Tư pháp

Thống kê truy cập: 0

Liên hệ

 Địa chỉ: Tòa nhà E, Trung tâm Chính trị - Hành chính, Khu đô thị Bắc sông Cấm, phường Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng

 Điện thoại: 0225.3846314

 Fax: 0225.3640091

 Email: sotp@haiphong.gov.vn