Quá trình hội nhập quốc tế của một nước là việc nước đó tham gia vào các mặt của đời sống cộng đồng quốc tế và trở thành một bộ phận cấu thành của chỉnh thể thế giới, mà trước hết và bao trùm là của nền chính trị thế giới, nền kinh tế thế giới và nền văn minh nhân loại. Chính vì vậy, nhận thức đúng về thế giới luôn là một căn cứ quan trọng để các nước hoạch định và triển khai các bước đi hội nhập quốc tế.
Đại hội XIII của Đảng (tháng 1-2021) đã có nhận định khái quát về thế giới đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030 và năm 2045. Đó là những nhận định về: xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn; toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế; những thách thức lớn đối với luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương toàn cầu; xu hướng đa cực, đa trung tâm của cục diện thế giới; khung khổ vừa hợp tác, thỏa hiệp, vừa đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau gay gắt hơn giữa các nước lớn; sự gia tăng chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa cường quyền nước lớn, chủ nghĩa thực dụng trong quan hệ quốc tế; khủng hoảng, suy thoái nghiêm trọng và có thể còn kéo dài của kinh tế thế giới do tác động của đại dịch COVID-19; sự thay đổi các chuỗi cung ứng do các quốc gia, nhất là các nước lớn, điều chỉnh lại chiến lược phát triển, giảm bớt sự phụ thuộc vào bên ngoài; sự dịch chuyển các chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu dưới tác động của cạnh tranh kinh tế...; cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư; những vấn đề toàn cầu diễn biến phức tạp; vị trí chiến lược ngày càng quan trọng của châu Á - Thái Bình Dương, trong đó Đông Nam Á là khu vực diễn ra cạnh tranh gay gắt giữa các cường quốc; tranh chấp chủ quyền lãnh thổ, chủ quyền biển, đảo diễn ra căng thẳng, phức tạp, quyết liệt hơn; hòa bình, ổn định, tự do, an ninh, an toàn hàng hải, hàng không trên Biển Đông đứng trước thách thức lớn, tiềm ẩn nguy cơ xung đột; ASEAN có vai trò quan trọng trong duy trì hòa bình, ổn định, thúc đẩy hợp tác khu vực, nhưng cũng đứng trước nhiều khó khăn...
Thực tiễn vận động của thế giới hiện nay cho thấy những nhận định, đánh giá của Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011) và Đại hội XIII của Đảng là đúng đắn. Đây là căn cứ quan trọng để Đại hội XIII của Đảng đề ra chủ trương chủ động và tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, linh hoạt, có hiệu quả.
Bối cạnh hiện nay, các yêu cầu đặt ra trong triển khai hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, linh hoạt, hiệu quả của Việt Nam như:
Thứ nhất, xử lý đúng đắn mối quan hệ giữa giữ vững độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế. Đây là vấn đề mang tầm chiến lược của mỗi quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế. Nếu không giữ được độc lập, tự chủ, thì quốc gia - dân tộc sẽ không thể hội nhập sâu, không thể có được vị trí, vai trò trong chỉnh thể thế giới, mà sẽ chỉ là một bộ phận lệ thuộc vào các cấu phần khác của chỉnh thể thế giới. Ngược lại, càng hội nhập sâu, càng có vị trí, vai trò trong chỉnh thể thế giới, thì quốc gia hội nhập càng có điều kiện củng cố, tăng cường và phát huy độc lập, tự chủ của mình, càng có thể chủ động và tích cực tương tác với các cấu thành khác trong chỉnh thể thế giới, thực hiện tốt nhất lợi ích quốc gia - dân tộc. Giữ vững độc lập, tự chủ trong hội nhập quốc tế và củng cố, tăng cường, phát huy độc lập, tự chủ thông qua hội nhập quốc tế là hai mặt quan hệ biện chứng; cái này là tiền đề cho cái kia. Muốn hội nhập quốc tế có hiệu quả, nhất thiết phải giữ vững độc lập, tự chủ. Muốn củng cố, tăng cường và phát huy độc lập, tự chủ, nhất thiết phải chủ động và tích cực hội nhập quốc tế.
Thứ hai, thường xuyên xem xét, đánh giá những tác động của các bước đi hội nhập đến sự phát triển ổn định của đất nước để có quyết sách phù hợp.
Nhìn một cách tổng thể, tiến trình hội nhập quốc tế luôn thúc đẩy sự phát triển của quốc gia hội nhập, khi gắn kết sự phát triển của quốc gia với các xu thế phát triển của thế giới. Đây cũng là một nội dung quan trọng của việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Tuy nhiên, không phải lúc nào các bước đi hội nhập cũng tác động thuận đến sự ổn định và phát triển của đất nước; có thể có cả những tác động không thuận, nhất là khi hội nhập quốc tế không dựa trên thực lực của đất nước hay không giữ vững được độc lập, tự chủ trong hội nhập quốc tế. Vì vậy, phải luôn xem xét, cân nhắc cụ thể những tác động bất lợi có thể có của mỗi bước đi hội nhập đến sự ổn định và phát triển của đất nước để có quyết sách tối ưu.
Điều cần nhấn mạnh là, mặc dù sự vận động của thế giới trong những năm tới sẽ hết sức phức tạp, nhất là về kinh tế và chính trị, an ninh, song Việt Nam đang đứng trước thời cơ chiến lược để phát triển, hướng tới các mục tiêu đã đề ra để trở thành một nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Vấn đề cơ bản nhất là ở chỗ, con đường phát triển của Việt Nam phù hợp với thực tiễn đất nước và với các quy luật phát triển của xã hội loài người, các xu thế lớn trong sự vận động của thế giới.
Sự lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là phù hợp với thực tiễn Việt Nam và quy luật tiến hóa của xã hội loài người. Trải qua đấu tranh lâu dài, gian khổ, Việt Nam đã giành được độc lập dân tộc; độc lập dân tộc là điều kiện tiên quyết để thực hiện chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa xã hội là cơ sở bảo đảm vững chắc cho độc lập dân tộc.
Từ khi tiến hành đổi mới đến nay, Đảng ta luôn nhấn mạnh yêu cầu: “Mọi đường lối, chủ trương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan”. Trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng đắn các quy luật kinh tế khách quan, Việt Nam đã và đang xây dựng, tiếp tục hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bắt nhịp với xu thế toàn cầu hóa, Việt Nam đã chủ động và tích cực hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, xác lập được vị trí, vai trò và ảnh hưởng nhất định cả trong nền kinh tế thế giới, cả trong nền chính trị thế giới và nền văn minh nhân loại.
Xuất phát từ lợi ích quốc gia, dân tộc và phù hợp với xu thế lớn trên thế giới là hòa bình, hợp tác và phát triển, từ Đại hội VII, Việt Nam đã chuyển hướng chiến lược đối ngoại, đã đề ra và thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Nhờ đó, Việt Nam đã trở thành bạn, đối tác tin cậy của các nước trên thế giới và là thành viên có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế.
Tuân theo quy luật về sự phát triển không ngừng của lực lượng sản xuất xã hội loài người với những bước nhảy vọt gắn với các cuộc cách mạng công nghiệp, Việt Nam đã sớm nhận thức về cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quyết tâm tận dụng các cơ hội phát triển mà cuộc Cách mạng này mang lại.
Sự phù hợp của con đường phát triển đất nước với các quy luật khách quan, với các xu thế lớn trong sự vận động của thế giới là nhân tố rất quan trọng để Việt Nam giành được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trong hơn 35 năm đổi mới vừa qua, là cơ sở khách quan để kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, sức mạnh trong nước với sức mạnh quốc tế. Trong thời gian tới, mặc dù tình hình thế giới tiếp tục có nhiều biến động phức tạp, khó lường, nhưng các quy luật khách quan, các xu thế lớn vẫn tiếp tục vận động, tạo thành thời cơ chiến lược cho sự phát triển của Việt Nam. Do vậy, chúng ta cần nắm bắt thời cơ chiến lược này để phát triển đất nước nhanh và bền vững. Một trong những phương hướng phát triển quan trọng là chủ động và tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng, linh hoạt, hiệu quả.
Minh Thu