Ngày 23/4/2026, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cơ quan đại diện nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026. Việc ban hành Luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số mạnh mẽ và xây dựng nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, chuyên nghiệp, phục vụ hiệu quả cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Luật được ban hành nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước; đồng thời khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn hoạt động của các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trong thời gian qua. Điểm nổi bật của Luật lần này là mở rộng vai trò của cơ quan đại diện không chỉ dừng ở hoạt động ngoại giao truyền thống mà còn trực tiếp tham gia phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, hỗ trợ doanh nghiệp, bảo hộ công dân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.

Một trong những nội dung quan trọng nhất của Luật là sửa đổi toàn diện Điều 6 về nhiệm vụ “Phục vụ phát triển đất nước”. Theo đó, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm nghiên cứu chiến lược, chính sách, pháp luật, xu hướng phát triển kinh tế và các lĩnh vực hợp tác mới của quốc gia tiếp nhận để tham mưu cho Đảng, Nhà nước những chủ trương, quyết sách quan trọng phục vụ phát triển đất nước. Các lĩnh vực được mở rộng đáng kể, bao gồm: hội nhập quốc tế, thương mại, đầu tư, công nghiệp, nông nghiệp, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghệ chiến lược, bảo vệ môi trường, giáo dục, y tế, du lịch, hợp tác nguồn nhân lực và xây dựng pháp luật.

Không chỉ dừng ở nhiệm vụ nghiên cứu, cơ quan đại diện còn được giao trách nhiệm chủ động hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam phát triển và hoạt động tại nước ngoài; cung cấp thông tin, kết nối hợp tác giữa doanh nghiệp Việt Nam với doanh nghiệp nước sở tại; hỗ trợ xác minh tư cách pháp nhân của doanh nghiệp nước ngoài khi có yêu cầu; đồng thời dự báo các chính sách kinh tế, thương mại mà nước ngoài có thể áp dụng đối với Việt Nam và doanh nghiệp Việt Nam. Đây là bước chuyển rất quan trọng, thể hiện rõ tinh thần “ngoại giao phục vụ phát triển”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Luật cũng bổ sung nhiều quy định mới nhằm tăng cường công tác bảo hộ công dân và thực hiện nhiệm vụ lãnh sự. Điều 8 được sửa đổi với tên gọi mới là “Thực hiện nhiệm vụ lãnh sự và bảo hộ công dân”, thể hiện rõ hơn trách nhiệm của cơ quan đại diện trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, công dân, pháp nhân và doanh nghiệp Việt Nam ở nước ngoài. Trong bối cảnh số lượng người Việt Nam học tập, lao động, du lịch và sinh sống ở nước ngoài ngày càng nhiều, việc bổ sung các quy định này có ý nghĩa rất thiết thực.

Theo Luật, cơ quan đại diện có trách nhiệm chủ động, kịp thời thực hiện hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp phù hợp để bảo hộ công dân trong các vụ việc khẩn cấp, quy mô lớn. Đồng thời, cơ quan đại diện tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ như cấp, gia hạn, sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ hộ chiếu và giấy tờ xuất nhập cảnh; cấp, thu hồi, hủy bỏ thị thực và giấy miễn thị thực; thực hiện một số nhiệm vụ về dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù và tương trợ tư pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Một điểm mới rất đáng chú ý của Luật là bổ sung nhiều quy định liên quan đến chuyển đổi số trong hoạt động ngoại giao. Lần đầu tiên, Luật quy định rõ việc cơ quan đại diện tham gia, triển khai chuyển đổi số trong hoạt động và giao dịch; ứng dụng công nghệ, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Người đứng đầu cơ quan đại diện cũng phải có năng lực tổ chức thực hiện chuyển đổi số, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền ngoại giao số trong thời đại công nghệ hiện nay. Đây là bước tiến phù hợp với xu thế toàn cầu và chủ trương chuyển đổi số quốc gia của Việt Nam.

Bên cạnh đó, Luật tiếp tục thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Luật sửa đổi quy định theo hướng tăng cường trách nhiệm của cơ quan đại diện trong việc duy trì sự gắn bó của kiều bào với quê hương, đất nước; khuyến khích cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếng Việt và chữ viết tiếng Việt; tạo điều kiện để kiều bào tham gia đóng góp cho sự phát triển của đất nước trên nhiều lĩnh vực. Điều này tiếp tục khẳng định nhất quán quan điểm của Đảng và Nhà nước ta coi cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam.

Luật cũng sửa đổi, bổ sung nhiều quy định về tổ chức bộ máy và quản lý nhân sự của cơ quan đại diện nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Theo đó, Bộ Ngoại giao chủ trì xây dựng đề án tổng thể về tổ chức bộ máy và biên chế của cơ quan đại diện; Bộ trưởng Bộ Ngoại giao được quyết định điều chuyển biên chế giữa các cơ quan đại diện trên cơ sở yêu cầu nhiệm vụ và địa bàn công tác. Các lĩnh vực công tác của cơ quan đại diện cũng được mở rộng, bổ sung thêm các nội dung mới như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghiệp công nghệ số, môi trường và pháp luật.

Đặc biệt, Luật sửa đổi quy định về chức vụ ngoại giao, chức vụ lãnh sự và chức vụ ngoại giao đặc thù theo hướng đầy đủ, rõ ràng hơn, phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu hoạt động thực tiễn. Các chức vụ ngoại giao đặc thù như Tùy viên Quốc phòng, Phó Tùy viên Quốc phòng, Trợ lý Tùy viên Quốc phòng và các chức vụ đặc thù khác cũng được quy định cụ thể trong Luật.

Nhằm bảo đảm điều kiện công tác cho đội ngũ cán bộ ngoại giao ở nước ngoài, Luật bổ sung nhiều chế độ, chính sách mới đối với thành viên cơ quan đại diện và gia đình. Theo đó, thành viên cơ quan đại diện được hưởng phụ cấp địa bàn kiêm nhiệm; được hỗ trợ trong trường hợp công tác tại khu vực xảy ra xung đột vũ trang, thiên tai hoặc dịch bệnh nguy hiểm; con chưa thành niên đi theo được hỗ trợ học phí đến hết bậc trung học phổ thông tại quốc gia tiếp nhận; được bảo đảm bảo hiểm khám chữa bệnh, hỗ trợ chi phí đi lại và điều trị trong trường hợp khẩn cấp. Những quy định này thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với đội ngũ cán bộ làm nhiệm vụ ở nước ngoài, góp phần động viên cán bộ yên tâm công tác, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Ngoài ra, Luật còn sửa đổi, bổ sung nhiều quy định liên quan đến thẩm quyền, trách nhiệm của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao; việc kéo dài nhiệm kỳ Đại sứ đặc mệnh toàn quyền; quy định về lãnh sự danh dự; cơ chế phối hợp giữa cơ quan đại diện với các bộ, ngành, địa phương trong hoạt động đối ngoại; cũng như trách nhiệm báo cáo, phối hợp công tác của các cơ quan cử cán bộ biệt phái tại cơ quan đại diện.

Có thể khẳng định rằng, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cơ quan đại diện nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài được ban hành là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế trong lĩnh vực đối ngoại, góp phần xây dựng nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, chuyên nghiệp, toàn diện và hiệu quả. Luật không chỉ nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài mà còn góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, doanh nghiệp và công dân Việt Nam; thúc đẩy hội nhập quốc tế sâu rộng; tranh thủ tối đa các nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.