Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Luật sư (sửa đổi). Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự án Luật được xây dựng nhằm thể chế hóa quan điểm chỉ đạo của Đảng về nâng cao tiêu chuẩn luật sư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, tổ chức kỳ thi quốc gia cấp chứng chỉ hành nghề, phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch. Đồng thời, dự án Luật hướng tới nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước kết hợp phát huy trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội - nghề nghiệp dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính gắn với chuyển đổi số, tạo thuận lợi tối đa cho người dân, doanh nghiệp; bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và khắc phục những tồn tại, hạn chế phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật Luật sư. Dự thảo Luật gồm 6 chương, 36 điều, giảm 56 điều so với Luật Luật sư hiện hành.

Rút gọn quy trình, nâng cao tiêu chuẩn luật sư

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật là các quy định về xây dựng đội ngũ luật sư có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong hành nghề. Theo đó, dự thảo Luật bổ sung tiêu chuẩn về bản lĩnh chính trị, có đạo đức tốt và liêm chính; bắt buộc luật sư bồi dưỡng hằng năm về nhận thức chính trị, chuyên môn. Giảng viên trong lĩnh vực pháp luật tại cơ sở đào tạo đại học chuyên ngành về pháp luật hoặc cơ sở đào tạo các chức danh tư pháp được phép trở thành luật sư.

Quy trình trở thành luật sư được rút gọn từ 4 bước xuống 2 bước. Bước đăng ký tập sự và bước gia nhập Đoàn Luật sư được gộp thành đăng ký gia nhập Đoàn Luật sư để tập sự. Bước kiểm tra kết quả tập sự và bước cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư được gộp thành kỳ thi quốc gia về luật sư. Việc gộp các bước giúp giảm thủ tục, rút ngắn thời gian cho người muốn hành nghề luật sư. Cùng với việc nâng cao tiêu chuẩn và bắt buộc bồi dưỡng hằng năm, dự thảo Luật thể hiện định hướng vừa tạo thuận lợi, vừa siết chặt chất lượng đầu vào của đội ngũ luật sư.

Thành lập Hội đồng tuyển chọn luật sư liên ngành, độc lập

Để tổ chức kỳ thi quốc gia về luật sư, dự thảo Luật quy định thành lập Hội đồng tuyển chọn luật sư liên ngành, độc lập do Bộ trưởng Bộ Tư pháp quyết định thành lập. Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam làm Phó Chủ tịch thường trực; đại diện Tòa án nhân dân tối cao, cơ sở đào tạo, chuyên gia và luật sư làm ủy viên. Hội đồng thực hiện việc đánh giá người đáp ứng tiêu chuẩn, điều kiện để được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư. Thành phần Hội đồng có sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, Tòa án, cơ sở đào tạo và chính các luật sư. Cách tổ chức này góp phần bảo đảm tính khách quan trong việc đánh giá năng lực người hành nghề.

Cho phép luật sư tập sự thực hiện một số hoạt động

Dự thảo Luật cho phép luật sư tập sự thực hiện một số hoạt động theo sự phân công, giám sát của luật sư hướng dẫn và được khách hàng đồng ý. Bên cạnh đó, dự thảo Luật bổ sung hành vi bị nghiêm cấm, tăng trách nhiệm xã hội và minh bạch quyền, nghĩa vụ của luật sư với khách hàng; quy định rõ các trường hợp thu hồi Chứng chỉ hành nghề, Giấy đăng ký hoạt động. Quy định này tạo điều kiện để luật sư tập sự được thực hành nghề nghiệp trong thực tế, đồng thời vẫn bảo đảm quyền lợi của khách hàng thông qua cơ chế giám sát và yêu cầu có sự đồng ý của khách hàng.

Phát triển thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch, cạnh tranh lành mạnh

Dự thảo Luật bổ sung khái niệm dịch vụ pháp lý; cấm mạo danh luật sư, quảng cáo trái phép, thu thù lao bất hợp pháp. Luật sư được ký hợp đồng với cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, thẩm định dự án trọng điểm, làm hòa giải viên, trọng tài viên, quản tài viên. Dự thảo Luật quy định rõ trách nhiệm của Nhà nước và cơ quan tố tụng trong bảo đảm quyền hành nghề; trách nhiệm của Nhà nước trong phát triển luật sư hội nhập, hỗ trợ luật sư vùng khó khăn và thu hút luật sư kiều bào hành nghề ở Việt Nam. Các hành vi cản trở, đe dọa, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động hành nghề luật sư bị nghiêm cấm.

Đối với tổ chức hành nghề, dự thảo Luật cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có thành viên góp vốn, có nhiều người đại diện, được lập công ty con, được tự chủ quản trị, được ký hợp đồng điện tử hoặc bằng lời nói trong trường hợp cấp bách. Những quy định này mở rộng phạm vi hoạt động của luật sư, đồng thời tạo điều kiện để các tổ chức hành nghề luật sư phát triển theo hướng chuyên nghiệp, quy mô lớn hơn.

Đổi mới quản lý nhà nước, tăng trách nhiệm tự quản

Về quản lý nhà nước, dự thảo Luật quy định Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về luật sư và hành nghề luật sư trên toàn quốc. Nhà nước tăng cường kỷ luật, kỷ cương, bảo đảm quyền, nghĩa vụ của luật sư và hỗ trợ kinh phí, cơ sở vật chất đối với các nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước giao. Tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư được tăng cường 7 nhiệm vụ và điều chỉnh 1 nhiệm vụ. Ban Thường vụ Liên đoàn Luật sư Việt Nam được phân quyền triệt để trong giải quyết khiếu nại nội bộ. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam giám sát việc thực hiện nhiệm vụ của tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư. Các cơ quan tố tụng, bộ, ngành có trách nhiệm kết nối, chia sẻ dữ liệu thuộc thẩm quyền quản lý với cơ sở dữ liệu luật sư. Việc tăng nhiệm vụ cho tổ chức xã hội - nghề nghiệp, kết hợp với cơ chế giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, thể hiện sự kết hợp giữa quản lý nhà nước với tự quản của giới luật sư.

Phân cấp mạnh, đẩy mạnh chuyển đổi số

Dự thảo Luật phân cấp cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thành lập Đoàn Luật sư, chi nhánh Đoàn Luật sư; phê duyệt đề án tổ chức Đại hội, phương án nhân sự và phê chuẩn kết quả Đại hội. Đối với thủ tục hành chính, dự thảo Luật chỉ quy định tên, thẩm quyền và giao Chính phủ quy định chi tiết. Dự thảo Luật bổ sung quy định về cơ sở dữ liệu luật sư dạng điện tử, có giá trị pháp lý trong giao dịch, tố tụng và các hoạt động khác. Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện; tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư có trách nhiệm hỗ trợ chuyển đổi số cho thành viên. Tổ chức hành nghề được ký hợp đồng dịch vụ pháp lý và tư vấn qua phương tiện điện tử. Cơ sở dữ liệu luật sư có giá trị pháp lý giúp người dân, cơ quan tố tụng thuận lợi trong tra cứu, xác minh thông tin về luật sư. Việc ký hợp đồng điện tử tạo thuận lợi cho khách hàng trong tiếp cận dịch vụ pháp lý.

Đánh giá kỹ tác động của việc sửa đổi tiêu chuẩn trở thành luật sư

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban và các cơ quan của Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Luật sư. Dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất với hệ thống pháp luật. Trình tự, thủ tục xây dựng dự án Luật đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật; hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội. Về tiêu chuẩn của luật sư, Ủy ban cơ bản tán thành việc bổ sung tiêu chuẩn nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư, nhưng đề nghị làm rõ hơn tiêu chuẩn “kiên quyết bảo vệ công lý, liêm chính và trung thực”. Theo Luật Luật sư hiện hành, người muốn trở thành luật sư phải “có bằng cử nhân luật”. Dự thảo Luật cho phép người có bằng thạc sĩ luật hoặc tiến sĩ luật mà không có bằng cử nhân luật có thể trở thành luật sư. Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đánh giá kỹ tác động của việc sửa đổi tiêu chuẩn này để có phương án phù hợp.

Về tập sự hành nghề luật sư, quy định luật sư tập sự được “thực hiện các hoạt động khác theo quy định của pháp luật về tố tụng” là không khả thi trên thực tế. Nguyên nhân là các luật về tố tụng hiện nay chỉ quy định chức danh “luật sư” tham gia các hoạt động tố tụng, chưa quy định luật sư tập sự tham gia một số hoạt động tố tụng. Đối với Hội đồng tuyển chọn luật sư, Ủy ban cơ bản tán thành việc tổ chức, thành lập và chức năng của Hội đồng; đề nghị tiếp tục làm rõ nguồn lực tài chính, nguồn nhân lực; nghiên cứu, quy định một số nguyên tắc nhằm bảo đảm tính khả thi, khách quan, minh bạch của kỳ thi quốc gia về luật sư.

Về quyền, nghĩa vụ của luật sư, Ủy ban đề nghị bổ sung quy định chi tiết về trách nhiệm cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, trợ giúp pháp lý và thực hiện trách nhiệm xã hội khác. Ủy ban đề nghị quy định chi tiết nội dung, hình thức, thời lượng bồi dưỡng bắt buộc, cơ chế kiểm tra, công nhận kết quả bồi dưỡng; làm rõ nguồn tài chính và chế tài đối với trường hợp vi phạm.

Cân nhắc việc cho phép thành viên góp vốn không phải là luật sư

Theo Tờ trình của Chính phủ, để phát triển các tổ chức hành nghề luật sư có quy mô lớn, chuyên nghiệp, dự thảo Luật cho phép công ty luật trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên có thể có thành viên góp vốn không phải là luật sư khi đáp ứng điều kiện về quy mô, thời gian hoạt động, tỷ lệ vốn góp theo quy định của Chính phủ. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy đây là nội dung mới, liên quan đến tính độc lập nghề nghiệp và cơ chế quản lý đối với hành nghề luật sư. Ủy ban đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng nội dung này trong dự thảo Luật, hoặc nghiên cứu áp dụng ở mức độ thí điểm với phạm vi hạn chế và có cơ chế giám sát riêng.

Hướng tới đội ngũ luật sư chuyên nghiệp, thị trường dịch vụ pháp lý minh bạch

Có thể thấy, dự án Luật Luật sư (sửa đổi) không chỉ rút gọn quy trình trở thành luật sư mà còn hướng tới nâng cao tiêu chuẩn, chất lượng đội ngũ luật sư. Các quy định về kỳ thi quốc gia, Hội đồng tuyển chọn liên ngành, bồi dưỡng bắt buộc hằng năm, mở rộng phạm vi hoạt động của luật sư, phân cấp cho địa phương và đẩy mạnh chuyển đổi số cho thấy định hướng xây dựng nghề luật sư chuyên nghiệp, minh bạch, gắn với cải cách thủ tục hành chính.

Những ý kiến thẩm tra về tiêu chuẩn bằng cấp, hoạt động của luật sư tập sự hay thành viên góp vốn không phải là luật sư cho thấy yêu cầu cân nhắc kỹ tác động của từng quy định để Luật khi được thông qua vừa tạo thuận lợi cho phát triển nghề luật sư, vừa bảo đảm tính độc lập nghề nghiệp và quyền lợi của người dân, doanh nghiệp khi sử dụng dịch vụ pháp lý.