Vừa qua, Bộ Tư pháp đã tổ chức Hội nghị tham vấn về hồ sơ chính sách dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Hội nghị do ông Cù Thu Anh, Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý chủ trì, cùng với sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện thường trực Hội đồng Dân tộc, các bộ, ngành, tổ chức đoàn thể, một số Sở Tư pháp và hòa giải viên ở cơ sở nhằm góp ý hoàn thiện hồ sơ chính sách của dự án Luật.

Tại Hội nghị các đại biểu tham dự cùng nhau nghiên cứu, thảo luận về 05 chính sách lớn sửa đổi, bổ sung đối với dự án xây dựng Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), cụ thể:

Chính sách 1. Hoàn thiện cơ chế lựa chọn và nâng cao trách nhiệm của đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định hình thức chỉ định để lựa chọn đội ngũ hòa giải viên trong một số trường hợp; quy định về quyền và nghĩa vụ của hòa giải viên và Tổ trưởng Tổ hòa giải chưa cụ thể rõ ràng dẫn đến việc thi hành pháp luật về hòa giải ở cơ sở gặp hạn chế lớn nhất hiện nay là chất lượng, kỹ năng và mức độ tham gia thực chất của hòa giải viên; sự thiếu ổn định về nhân sự tại một số địa bàn; trách nhiệm ghi chép, theo dõi và bảo đảm giá trị pháp lý của kết quả hòa giải chưa đồng đều. Do đó, hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), dự kiến bổ sung quy định: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền chỉ định hòa giải viên trong trường hợp nhất định. Chính phủ quy định chi tiết các trường hợp chỉ định hòa giải viên và trình tự, thủ tục chỉ định hòa giải viên; Bổ sung quyền của hòa giải viên được mời người có úy tín tham gia hòa giải; đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có chuyên môn pháp luật liên quan đến vụ, việc hòa giải tư vấn, hỗ trợ, việc hòa giải; Bổ sung nghĩa vụ của hòa giải viên: Ghi nội dung vụ, việc hòa giải vào Sổ theo dõi hoạt động hòa giải ở cơ sở, cung cấp tài liệu cho Tòa án làm cơ sở xét đơn yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành ngoài tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự; lập văn bản hòa giải thành trong trường hợp hai bên đạt được thỏa thuận; tham gia bồi dưỡng, tập huấn kiến thức và nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải ở cơ sở do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền tổ chức; theo dõi, đôn đốc các bên thực hiện văn bản hòa giải thành và quyết định công nhận kết quả hòa giải thành của Tòa án (nếu có) đối với các vụ, việc do mình trực tiếp hòa giải; Bổ sung quyền của Tổ trưởng Tổ hòa giải: căn cứ tính chất, mức độ, tranh chấp mâu thuẫn, Tổ trưởng Tổ hòa giải có thể phân công thêm hòa giải viên khác tham gia hòa giải nếu được sự đồng ý của các bên để hỗ trợ cho các hòa giải viên đã được lựa chọn và tăng khả năng hòa giải thành cao.

Chính sách 2. Xác định rõ địa vị, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định cụ thể, rõ ràng về địa vị, phạm vi tham gia, quyền và nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở. Do đó, việc mời cá nhân có uy tín, kiến thức pháp luật, kiến thức chuyên ngành hoặc kiến thức xã hội… tham gia hòa giải hoặc tư vấn, hướng dẫn cho hòa giải viên giải quyết vụ việc rất hạn chế, chưa huy động được nguồn lực xã hội cho công tác hòa giải ở cơ sở. Vì vậy, cần thiết làm rõ địa vị pháp lý, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở, từ đó bảo đảm và tăng cường sự tham gia của người có uy tín, người có chuyên môn pháp luật, kiến thức xã hội, người hiểu phong tục tập quán địa phương trong hoạt động hòa giải ở cơ sở, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở.

Trên cơ sở đó, hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) tập trung xác định rõ địa vị pháp lý của người được mời tham gia hòa giải ở hai tư cách, một là trực tiếp tham gia vụ, việc hòa giải, hai là tư vấn, hỗ trợ về chuyên môn (pháp luật, xã hội, tập quán, kỹ năng, kinh nghiệm…) cho hòa giải viên; xác định quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở nhằm khuyến khích, tăng cường trách nhiệm của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở.

Chính sách 3. Bảo đảm nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành

Pháp luật hiện hành không quy định về giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành, chưa quy định về thời điểm có hiệu lực của thỏa thuận hòa giải, chưa tương thích với quy định về công nhận kết quả hòa giải thành trong Bộ Luật Tố tụng dân sự năm 2015. Vì vậy, để trách được tình trạng nhiều vụ việc đã hòa giải thành nhưng vẫn phát sinh mâu thuẫn do nhiều người dân, hay cả hòa giải viên chưa biết đến giá trị của quy định về công nhận hòa giải thành. Hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) dự kiến bổ sung chính sách của nhà nước về việc khuyến khích các bên tham gia hòa giải ở cơ sở yêu cầu Tòa án ra quyết định công nhận kết quả hòa giải thành. Đồng thời, rà soát, quy định rõ quyền và nghĩa vụ của các bên trong hòa giải, quy định về tiến hành hòa giải, thực hiện hòa giải thành nhằm thực hiện lập văn bản hòa giải thành và thực hiện thỏa thuận hòa giải thành. Cụ thể, các bên có quyền yêu cầu hòa giải viên lập văn bản hòa giải thành hoặc hòa giải không thành để phục vụ cho mục đích của mỗi bên.

Trường hợp đạt được thỏa thuận thì văn bản hòa giải thành là căn cứ các bên thực hiện thỏa thuận hòa giải thành và yêu cầu Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành; trường hợp không đạt được thỏa thuận, văn bản hòa giải không thành có thể là một trong những tài liệu để các bên sử dụng vào quá trình đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết vụ, việc. Bên cạnh đó, một bên hoặc các bên tham gia hòa giải có quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định công nhận kết quả hòa giải thành. Việc yêu cầu và công nhận kết quả hòa giải thành thực hiện theo quy định của pháp luật.

Chính sách 4. Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định về ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở dẫn đến thực tế hoạt động hòa giải ở cơ sở hiện vẫn chủ yếu dựa vào phương thức thủ công, sử dụng nhiều giấy tờ, gây tốn kém, khó khăn trong lưu trữ, tra cứu và quản lý thông tin.

Trước tình hình đó, hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) dự kiến bổ sung quy định điều riêng về chuyển đổi số trong hòa giải ở cơ sở trong đó quy định cụ thể về thành lập Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở, trách nhiệm của cơ quan có liên quan trong xây dựng, vận hành, chia sẻ, kết nối Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở; Bổ sung hình thức hòa giải trực tuyến bên cạnh hình thức hòa giải trực tiếp hiện nay; Quy định quyền và nghĩa vụ của các bên mâu thuẫn, tranh chấp trong việc lựa chọn, đề xuất hình thức hòa giải, trong đó có hình thức hòa giải trực tuyến; Quy định về việc biểu quyết trong bầu hòa giải viên trong nội dung về bầu, công nhận hòa giải viên.

Chính sách 5. Xác định rõ và nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong công tác hòa giải ở cơ sở

Pháp luật hiện hành chưa quy định trách nhiệm của Tòa án nhân dân về công nhận kết quả hòa giải thành ở cơ sở để thống nhất với quy định của pháp luật về tố tụng dân sự. Đồng thời, trong bối cảnh thực hiện mô tình chính quyền địa phương hai cấp, thông suốt trong hoạt động của tổ chức bộ máy, ngày 11/6/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 120/2025/NĐ-CP về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp, theo đó, đã phân định thẩm quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xã thực hiện một số nhiệm vụ của Ủy ban nhân dân cấp huyện trong công tác hòa giải ở cơ sở. Trên cơ sở đó, hồ sơ chính sách Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) cần thiết phải xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc tham gia công tác hòa giải ở cơ sở đặt trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, nâng cao chất lượng, hiệu quả hòa giải, góp phần giữ vững tình đoàn kết công đồng và ổn định trật tự xã hội.

Trọng tâm quy định cụ thể trách nhiệm quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở; trách nhiệm của Tòa án nhân dân. Cụ thể, bổ sung trách nhiệm của Tòa án nhân dân tối cao trong việc chỉ đạo, hướng dẫn Tòa án nhân dân các cấp thực hiện thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài tòa án; tạo điều kiện cho đội ngũ thẩm phán, các cá nhân thuộc phạm vi quản lý tham gia hỗ trợ công tác hòa giải ở cơ sở; chỉ đạo, hướng dẫn Tòa án nhân dân các cấp phối hợp với cơ quan tư pháp cùng cấp tổ chức tập huấn, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kỹ năng hòa giải ở cơ sở cho đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở. Đồng thời chính sách này cũng xác định rõ trách nhiệm các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân các cấp trong công tác hòa giải ở cơ sở.

TH