Trên nền tảng kho dữ liệu hóa đơn điện tử được hình thành và vận hành tập trung trên phạm vi toàn quốc, ngành Thuế đang từng bước nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao năng lực phân tích dữ liệu, nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro và hỗ trợ người nộp thuế nâng cao mức độ tuân thủ quy định pháp luật. Đây được xác định là bước phát triển tiếp theo trong quá trình chuyển đổi phương thức quản lý từ việc kiểm tra thủ công dựa trên hồ sơ giấy sang phương thức quản lý hiện đại dựa trên phân tích dữ liệu lớn và đánh giá rủi ro theo thời gian thực. Việc triển khai đồng bộ hóa đơn điện tử trên toàn quốc đã tạo dựng nên một kho dữ liệu tập trung quy mô lớn, phản ánh đầy đủ và chi tiết toàn bộ hoạt động mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ của các doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh. Đây chính là tiền đề quan trọng giúp cơ quan quản lý thuế đổi mới phương thức quản lý từ cơ chế hậu kiểm thụ động sang kiểm soát chủ động theo thời gian thực.

Tuy nhiên, đi cùng với quá trình số hóa quản lý, các hành vi gian lận thuế trong thực tế cũng gia tăng về độ phức tạp và tinh vi. Một số đối tượng đã lợi dụng việc thành lập các doanh nghiệp không có hoạt động kinh doanh thực tế, liên tục thay đổi người đại diện theo pháp luật, thay đổi địa chỉ đăng ký kinh doanh, thành lập nhiều doanh nghiệp trung gian hoặc tạo dựng các chuỗi giao dịch mua bán nhiều tầng nhằm hợp thức hóa hóa đơn, kê khai khấu trừ và hoàn thuế không đúng quy định. Trong bối cảnh đó, phương pháp kiểm tra thủ công đối với từng hóa đơn hoặc từng doanh nghiệp riêng lẻ không còn đáp ứng được yêu cầu quản lý trong tình hình mới. Việc khai thác dữ liệu lớn kết hợp với các công cụ phân tích hiện đại trở thành xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và sử dụng tối ưu nguồn lực quản lý. Thời gian qua, ngành Thuế đã xây dựng và vận hành nhiều công cụ phân tích dữ liệu tự động, hỗ trợ đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với hồ sơ khai thuế, phân tích việc sử dụng hóa đơn theo các chỉ số cảnh báo, đánh giá mức độ rủi ro của người nộp thuế và phân tích chuỗi giao dịch để nhận diện các mối quan hệ bất thường. Nhiều chỉ tiêu kỹ thuật cũng được đưa vào mô hình phân tích như tình trạng doanh nghiệp bị lỗ kéo dài, doanh thu tăng trưởng đột biến, số thuế nộp ở mức thấp bất thường, tỷ suất lợi nhuận không tương xứng với quy mô hoạt động hoặc các dấu hiệu kê khai thuế giá trị gia tăng chưa phù hợp.

Việc khai thác dữ liệu và áp dụng các công cụ quản lý rủi ro hiện hành đã bước đầu mang lại những kết quả tích cực trong công tác quản lý thuế. Theo số liệu tổng hợp tính đến ngày 30 tháng 6 năm 2026, hệ thống phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro đã hỗ trợ theo dõi, đưa ra cảnh báo về việc sử dụng hóa đơn điện tử đối với hơn 135.000 người nộp thuế trên phạm vi toàn quốc. Trong số đó, có khoảng 31.000 người nộp thuế đã chủ động thực hiện điều chỉnh kê khai thuế giá trị gia tăng với tổng số tiền thuế điều chỉnh đạt trên 5.000 tỷ đồng. Thông qua quá trình phân tích dữ liệu chuyên sâu, hệ thống cũng đã xác định hơn 126.000 người nộp thuế có mức độ rủi ro cao để cơ quan thuế tập trung nguồn lực thanh tra, kiểm tra, đồng thời chuyển hơn 400 hồ sơ có dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng sang cơ quan điều tra để xử lý theo đúng quy định.

Chính nguồn dữ liệu tích lũy cùng kinh nghiệm quản lý rủi ro hiện có đang tạo tiền đề vững chắc để Cục Thuế tiếp tục nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý hóa đơn điện tử. Theo định hướng nghiên cứu, các mô hình dự kiến sẽ kết hợp nhiều công nghệ hiện đại như học máy (Machine Learning), phát hiện bất thường (Anomaly Detection), phân tích đồ thị (Graph Analytics) cùng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) nhằm nâng cao khả năng phân tích dữ liệu và hỗ trợ công chức thuế trong quá trình đánh giá rủi ro. Khác với phương pháp truyền thống chỉ xem xét từng hóa đơn riêng lẻ, trí tuệ nhân tạo có khả năng phân tích tổng thể toàn bộ hồ sơ doanh nghiệp, lịch sử kê khai, chuỗi giao dịch và mạng lưới mối quan hệ giữa các doanh nghiệp. Điều này giúp nhận diện sớm các dấu hiệu rủi ro như doanh nghiệp mới thành lập nhưng phát sinh doanh thu lớn bất thường, chuỗi mua bán nhiều tầng, giao dịch vòng tròn, doanh nghiệp thay đổi liên tục người đại diện hoặc địa chỉ kinh doanh, phát hành số lượng lớn hóa đơn rồi ngừng hoạt động, hoặc các giao dịch phát sinh với doanh nghiệp đã có cảnh báo rủi ro, bỏ địa chỉ kinh doanh. Tuy nhiên, Cục Thuế khẳng định rõ các kết quả phân tích từ trí tuệ nhân tạo chỉ đóng vai trò là căn cứ phục vụ công tác sàng lọc và đánh giá rủi ro, hoàn toàn không phải là căn cứ duy nhất để kết luận doanh nghiệp vi phạm. Việc xác định hành vi vi phạm pháp luật vẫn bắt buộc phải căn cứ trên hồ sơ, chứng từ, kết quả xác minh, kiểm tra thực tế và các quy định của pháp luật.

Trên nền tảng hạ tầng dữ liệu hóa đơn điện tử và các công cụ quản lý rủi ro hiện hữu, Cục Thuế đang tiếp tục nghiên cứu xây dựng kiến trúc tổng thể, bộ tiêu chí quản lý rủi ro cùng các kịch bản phát hiện gian lận phục vụ việc xây dựng và thử nghiệm các mô hình trí tuệ nhân tạo trước khi xem xét đưa vào triển khai chính thức. Việc nghiên cứu ứng dụng công nghệ hướng tới nâng cao khả năng lựa chọn chính xác đối tượng và giao dịch cần tập trung phân tích, kiểm tra, qua đó sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực quản lý của cơ quan nhà nước và giảm thiểu các tác động không cần thiết đối với những doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.

Để chủ động phòng ngừa các rủi ro phát sinh trong quá trình hoạt động, Cục Thuế đưa ra khuyến nghị người nộp thuế nên thường xuyên thực hiện đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với hồ sơ khai thuế, kiểm tra kỹ thông tin của các đối tác kinh doanh, bảo đảm mọi hóa đơn phát hành đều phản ánh đúng giao dịch thực tế, tăng cường bảo mật tài khoản sử dụng hóa đơn điện tử và kịp thời điều chỉnh các sai sót phát sinh. Việc thực hiện nghiêm túc các khuyến nghị này là giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro pháp lý và nâng cao mức độ tuân thủ trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế. Cùng với việc hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, việc nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang mở thêm khả năng khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu hóa đơn điện tử đã được hình thành. Trí tuệ nhân tạo được xác định đúng vai trò là công cụ hỗ trợ cơ quan thuế khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu, nhận diện sớm dấu hiệu rủi ro và nâng cao chất lượng quản lý, hoàn toàn không thay thế các căn cứ và quy trình pháp lý trong việc xác định hành vi vi phạm.

Việt Sơn