Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tiếp tục phát triển mạnh mẽ, các hợp tác xã và hộ kinh doanh ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong tạo việc làm, phát triển sản xuất - kinh doanh và ổn định đời sống người dân. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm chủ thể dễ gặp rủi ro pháp lý do hạn chế về kiến thức, kỹ năng quản trị và khả năng tiếp cận thông tin pháp luật. Vì vậy, việc nâng cao hiệu quả hỗ trợ pháp lý cho hợp tác xã và hộ kinh doanh đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Vai trò của pháp luật trong hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp

Thực tế cho thấy, phần lớn hợp tác xã và hộ kinh doanh có quy mô nhỏ, tổ chức bộ máy gọn nhẹ, thậm chí mang tính gia đình. Do đó, việc tiếp cận và áp dụng các quy định pháp luật về thuế, lao động, hợp đồng, đất đai, bảo hiểm xã hội hay an toàn thực phẩm còn nhiều hạn chế.

Không ít trường hợp phát sinh tranh chấp hợp đồng, vi phạm quy định về hóa đơn, chứng từ hoặc gặp vướng mắc khi mở rộng ngành nghề kinh doanh nhưng không nắm rõ điều kiện pháp lý. Một số hộ kinh doanh còn có tâm lý “kinh doanh theo kinh nghiệm”, chưa chú trọng đúng mức đến việc tuân thủ pháp luật, dẫn đến nguy cơ bị xử phạt hành chính hoặc phát sinh tranh chấp kéo dài.

Nhận thức rõ yêu cầu này, Điều 3 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012 xác định phổ biến, giáo dục pháp luật là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị, trong đó Nhà nước giữ vai trò nòng cốt; Nhà nước bảo đảm nguồn lực cần thiết cho công tác này. Đồng thời, khoản 1 Điều 3 Nghị định số 55/2019/NĐ-CP ngày 24/6/2019 của Chính phủ về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa xác định mục tiêu của hoạt động hỗ trợ pháp lý là nâng cao hiểu biết, ý thức và thói quen tuân thủ pháp luật, hạn chế rủi ro, vướng mắc pháp lý trong hoạt động kinh doanh, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. 

Theo Điều 19 Nghị định số 55/2019/NĐ-CP, tùy thuộc vào nguồn lực, các bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền địa phương cấp tỉnh và tổ chức đại diện cho doanh nghiệp có thể quyết định áp dụng các quy định về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa để hỗ trợ tổ chức, cá nhân kinh doanh không phải là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để nghiên cứu, triển khai các hoạt động hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế của hợp tác xã và hộ kinh doanh. 

Hoạt động hỗ trợ pháp lý không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin pháp luật mà còn bao gồm xây dựng, cập nhật cơ sở dữ liệu pháp luật, giải đáp vướng mắc pháp lý và tổ chức các chương trình bồi dưỡng kiến thức, tư vấn pháp luật theo quy định. Khoản 1 Điều 8 Nghị định số 55/2019/NĐ-CP quy định trách nhiệm trả lời vướng mắc pháp lý của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong áp dụng chung về pháp luật thuộc phạm vi ngành, lĩnh vực, địa phương quản lý; đối với yêu cầu liên quan đến vụ việc cụ thể của doanh nghiệp, cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn doanh nghiệp sử dụng mạng lưới tư vấn viên pháp luật theo quy định. 

Có thể khẳng định, hỗ trợ pháp lý chính là kênh phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa, giúp hợp tác xã, hộ kinh doanh chủ động nhận diện và xử lý các vấn đề pháp lý, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Qua đó, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững.

Một số giải pháp nâng cao hiệu quả hỗ trợ pháp lý

Đổi mới phương thức truyền thông

Giải pháp trọng tâm đầu tiên là đổi mới mạnh mẽ phương thức truyền thông và phổ biến pháp luật theo hướng thực chất, dễ hiểu, gắn với nhu cầu cụ thể của hợp tác xã và hộ kinh doanh. Thay vì chỉ tuyên truyền chung chung, cần tập trung vào các tình huống pháp lý thường gặp như ký kết hợp đồng mua bán, xử lý nợ, nghĩa vụ thuế, sử dụng lao động thời vụ hay điều kiện mở rộng ngành nghề.

Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội, cổng thông tin điện tử và các nền tảng hỏi - đáp pháp luật trực tuyến để bảo đảm thông tin pháp luật được tiếp cận nhanh chóng, kịp thời, phù hợp với đặc thù sản xuất – kinh doanh linh hoạt của khu vực này.

Tăng cường tư vấn, hỗ trợ pháp lý trực tiếp tại cơ sở

Giải pháp thứ hai là nâng cao hiệu quả hoạt động tư vấn pháp lý trực tiếp thông qua việc “đưa pháp luật về cơ sở”. Các tổ chức hỗ trợ pháp lý, hiệp hội doanh nghiệp và Liên minh Hợp tác xã cần phối hợp tổ chức các buổi tư vấn lưu động tại xã, phường, chợ truyền thống, cụm công nghiệp và khu sản xuất tập trung.

Cách làm này giúp tháo gỡ vướng mắc ngay từ thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện để hộ kinh doanh và hợp tác xã được giải đáp trực tiếp các vấn đề phát sinh, giảm thiểu rủi ro pháp lý ngay từ giai đoạn đầu của hoạt động kinh doanh.

Phát huy vai trò của tổ chức đại diện 

Một giải pháp có ý nghĩa bền vững là phát huy vai trò của các tổ chức đại diện như hiệp hội ngành nghề, hội doanh nghiệp nhỏ và vừa, Liên minh Hợp tác xã trong việc làm cầu nối giữa cơ quan quản lý nhà nước và khu vực kinh tế cá thể, tập thể.

Song song với đó, cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật cơ bản cho chủ hộ kinh doanh, thành viên hợp tác xã và đội ngũ quản lý. Khi mỗi chủ thể kinh tế có “nền tảng pháp lý cơ bản”, họ sẽ chủ động hơn trong phòng ngừa rủi ro, hạn chế phụ thuộc hoàn toàn vào cơ quan tư vấn bên ngoài.

Gắn hỗ trợ pháp lý với cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số

Giải pháp trọng tâm thứ tư là kết hợp chặt chẽ giữa hỗ trợ pháp lý với cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước. Việc đơn giản hóa thủ tục đăng ký kinh doanh, kê khai thuế, thay đổi nội dung đăng ký hoạt động cần đi kèm với hướng dẫn pháp lý cụ thể, dễ tiếp cận.

Đồng thời, cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật dùng chung, phát triển các công cụ hỗ trợ pháp lý trực tuyến như chatbot tư vấn, thư viện tình huống pháp lý và cổng hỏi đáp pháp luật. Đây là xu hướng tất yếu giúp nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật mọi lúc, mọi nơi cho người dân và doanh nghiệp.

Nâng cao hiệu quả hỗ trợ pháp lý cho hợp tác xã và hộ kinh doanh không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành tư pháp mà cần sự phối hợp đồng bộ của các cấp, các ngành và tổ chức liên quan. Khi pháp luật được truyền tải đúng cách, đúng nhu cầu và dễ tiếp cận, các chủ thể kinh tế nhỏ sẽ có thêm “lá chắn pháp lý” vững chắc, yên tâm phát triển sản xuất - kinh doanh, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và bền vững.