Trong tiến trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Điều này không chỉ được thể hiện thông qua việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn phải được bảo đảm bằng các cơ chế pháp lý hữu hiệu để khắc phục những thiệt hại do hoạt động công vụ trái pháp luật gây ra. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước chính là một trong những thiết chế quan trọng nhằm hiện thực hóa nguyên tắc mọi hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động công vụ đều phải được xử lý và mọi thiệt hại hợp pháp của cá nhân, tổ chức phải được bù đắp thỏa đáng.

Sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước - Yêu cầu đặt ra từ thực tiễn

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước (TNBTCNN) được ban hành năm 2017, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2018 đã đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế pháp luật về bồi thường nhà nước ở Việt Nam. Qua tổng kết thực tiễn thi hành Luật TNBTCNN năm 2017 cho thấy một số quy định của luật chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu từ thực tiễn đặt ra, như: Thủ tục giải quyết bồi thường còn phức tạp; nghĩa vụ chứng minh thiệt hại chủ yếu đặt lên vai người bị thiệt hại; một số trường hợp phát sinh trên thực tế chưa được xác định thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý và giải quyết bồi thường còn hạn chế… Cùng với đó, trong giai đoạn hiện nay, Việt Nam cũng đang đẩy mạnh thực hiện việc ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số quốc gia, đổi mới tổ chức bộ máy hành chính và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp… Những thay đổi này đòi hỏi hệ thống pháp luật về TNBTCNN phải tiếp tục được hoàn thiện để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật TNBTCNN được đặt ra như một yêu cầu khách quan, nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân và xây dựng một nền hành chính vì Nhân dân phục vụ.

Đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp

Tinh thần cải cách hành chính được thể hiện rõ nét trong các nội dung sửa đổi liên quan đến trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường. Theo định hướng mới, hồ sơ yêu cầu bồi thường sẽ được đơn giản hóa tối đa. Người dân và doanh nghiệp khi có yêu cầu chỉ cần nộp văn bản yêu cầu cùng các tài liệu liên quan; trong trường hợp hồ sơ chưa đầy đủ, cơ quan nhà nước có trách nhiệm chủ động rà soát, thu thập, bổ sung thay vì để người dân phải nhiều lần hoàn thiện giấy tờ như hiện nay.

Dự thảo Luật cũng hoàn thiện cơ chế thương lượng giữa cơ quan giải quyết bồi thường và người yêu cầu bồi thường trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng sự thỏa thuận của các bên. Thời gian và thủ tục thương lượng được rút gọn nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ việc, giảm phát sinh tranh chấp kéo dài.

Một nội dung sửa đổi trong dự thảo Luật TNBTCNN sửa đổi nhận được sự quan tâm và đồng tình của đa số người dân đó là quy định về nghĩa vụ chứng minh thiệt hại theo hướng chuyển phần trách nhiệm chính sang cơ quan nhà nước. Cùng với đó, thời hạn khởi kiện ra tòa án sau khi có kết quả thương lượng hoặc quyết định bồi thường dự kiến được kéo dài từ 15 ngày lên 60 ngày. Sự thay đổi đáng kể trong quy định này tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp có thêm thời gian nghiên cứu hồ sơ, tham vấn ý kiến chuyên môn và lựa chọn phương án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình một cách tốt nhất.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác bồi thường nhà nước

Một điểm nhấn nổi bật của dự thảo Luật TNBTCNN là việc tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý và giải quyết bồi thường nhà nước. Đây là một xu thế tất yếu trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, Bộ Tư pháp là cơ quan chủ trì xây dựng, quản lý và vận hành hệ thống thông tin về công tác bồi thường nhà nước. Toàn bộ hồ sơ, dữ liệu và quá trình giải quyết các vụ việc bồi thường sẽ được số hóa và quản lý tập trung. Việc hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về công tác bồi thường nhà nước sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan quản lý theo dõi, kiểm tra, giám sát hiệu quả hơn; đồng thời hỗ trợ cán bộ, công chức trên phạm vi cả nước nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm và nâng cao năng lực chuyên môn trong lĩnh vực này. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác bồi thường nhà nước không chỉ góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ mà còn giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ, giảm chi phí hành chính, tăng khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân và doanh nghiệp. Đây cũng là cơ sở để triển khai các hoạt động đào tạo, tập huấn nghiệp vụ theo hình thức trực tuyến, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa nền hành chính quốc gia.

Hài hòa giữa trách nhiệm công vụ và động lực đổi mới sáng tạo

Cùng với việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại, dự thảo luật còn chú trọng hoàn thiện quy định về cơ chế hoàn trả đối với người thi hành công vụ có sai phạm. Các quy định mới được xây dựng theo hướng vừa bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa vi phạm, vừa tạo sự hài hòa về quyền lợi để cán bộ, công chức yên tâm thực hiện nhiệm vụ.

Các định hướng sửa đổi về mở rộng phạm vi bồi thường, đơn giản hóa thủ tục, chuyển trách nhiệm chứng minh sang cơ quan nhà nước, kéo dài thời hạn khởi kiện, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện cơ chế hoàn trả đều hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền công dân, tăng cường trách nhiệm của cơ quan công quyền và xây dựng nền hành chính minh bạch, hiện đại. Có thể nói, việc sửa đổi, bổ sung các quy định trong Luật TNBTCNN năm 2026 nhằm khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn thi hành Luật này trong thời gian qua, đồng thời cũng phản ánh bước phát triển mới trong tư duy quản trị quốc gia, lấy con người làm trung tâm. Do đó, trong thời gian tới, sau khi được ban hành và tổ chức thực hiện, Luật TNBTCNN sửa đổi sẽ trở thành công cụ pháp lý quan trọng góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân vào Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Phạm Liên - Trường Chính trị Tô Hiệu