Trong xã hội hiện đại, văn hóa tuân thủ pháp luật đang khẳng định vai trò quan trọng của việc xây dựng một nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước. Văn hóa tuân thủ pháp luật không chỉ là việc chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật mà còn là thái độ và ý thức tự giác của mỗi cá nhân trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.

Văn hóa tuân thủ pháp luật giúp duy trì trật tự, an toàn xã hội. Khi mỗi công dân đều hiểu và thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật, xã hội sẽ trở nên ổn định hơn. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của mỗi người mà còn góp phần bảo vệ quyền và lợi ích chung của cộng đồng, xã hội. Ngoài ra, văn hóa tuân thủ pháp luật còn phản ánh trình độ dân trí và mức độ phát triển của một xã hội. Một quốc gia có nền văn hóa tuân thủ pháp luật cao là quốc gia mà người dân có ý thức xây dựng một xã hội văn minh, dân chủ và công bằng. Giáo dục pháp luật từ sớm là rất quan trọng để hình thành ý thức tuân thủ pháp luật trong mỗi cá nhân. Nhờ có chương trình giáo dục pháp luật, từ học sinh đến người lớn tuổi đều có thể được nâng cao nhận thức về quyền và nghĩa vụ của mình trong việc chấp hành pháp luật.

1. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành và duy trì văn hóa tuân thủ pháp luật

Văn hóa tuân thủ pháp luật là yếu tố then chốt đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững cho một xã hội. Tuy nhiên, để xây dựng được văn hóa này, các yếu tố ảnh hưởng đến hình thành và duy trì văn hóa tuân thủ pháp luật cũng cần được quan tâm và nhận diện đầy đủ. Về cơ bản, văn hóa tuân thủ pháp luật không chỉ phụ thuộc vào ý thức cá nhân mà còn bị chi phối bởi nhiều yếu tố xã hội, chính trị, kinh tế và giáo dục.

Trước tiên, yếu tố giáo dục có thể được xem là nền tảng quan trọng nhất ảnh hưởng tới văn hóa tuân thủ pháp luật. Một xã hội có hệ thống giáo dục mạnh sẽ hình thành nhận thức và ý thức tôn trọng pháp luật trong Nhân dân. Việc giáo dục văn hóa tuân thủ pháp luật cần triển khai từ cấp tiểu học, học sinh nên được giáo dục về giá trị của pháp luật, quyền lợi và nghĩa vụ của công dân. Các chương trình giáo dục pháp luật không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải đáp ứng yêu cầu nâng cao tinh thần tự giác chấp hành các quy định pháp luật trong mỗi học sinh, sinh viên. Chương trình giảng dạy không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản về hệ thống pháp luật mà cần lồng ghép các tình huống thực tế và bài học thực hành để học sinh có thể hiểu sâu hơn về quyền và nghĩa vụ của mình. Việc tổ chức các buổi ngoại khóa, hội thảo về pháp luật sẽ giúp học sinh nâng cao nhận thức, từ đó, hình thành thói quen tuân thủ pháp luật trong cuộc sống hàng ngày. Những lớp học về quyền trẻ em, vấn đề bảo vệ môi trường hay giao thông an toàn là các ví dụ thực tiễn hết sức quan trọng trong việc hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Bên cạnh đó, tính công bằng, công khai, minh bạch, đồng bộ, thống nhất, dễ hiểu, dễ tiếp cận của hệ thống pháp luật cũng là yếu tố ảnh hưởng lớn đến văn hóa tuân thủ pháp luật của cán bộ, Nhân dân. Khi pháp luật được xây dựng và thực thi một cách công khai, rõ ràng, người dân sẽ cảm nhận được sự công bằng, từ đó, có niềm tin vào pháp luật và hình thành lên văn hóa tuân thủ pháp luật. Nếu người dân thấy rằng các quy định pháp luật áp dụng không công bằng hoặc chỉ được thực thi cho một số đối tượng nhất định, họ sẽ nảy sinh nghi ngờ và thiếu lòng tin vào hệ thống pháp luật.

Yếu tố ảnh hưởng tới văn hóa tuân thủ pháp luật chính là sự tham gia của các phương tiện thông tin đại chúng. Truyền thông có sức mạnh rất lớn trong việc thay đổi nhận thức và hành vi của người dân. Nếu các phương tiện truyền thông thường xuyên đưa tin về những điển hình tuân thủ pháp luật và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, người dân sẽ dần dần hình thành thói quen tích cực trong việc tuân thủ pháp luật. Truyền thông sáng tạo, dễ hiểu, dễ tiếp cận sẽ giúp Nhân dân hiểu và nhìn nhận về pháp luật một cách dễ dang, thuận tiện. Thay vì những thông điệp khô khan, các chiến dịch truyền thông nên kể những câu chuyện thực tế, như một người dân được pháp luật bảo vệ quyền lợi ra sao hoặc một cộng đồng thay đổi tích cực nhờ tuân thủ luật. Các video ngắn trên mạng xã hội, bài hát hay tranh cổ động có thể biến pháp luật thành một phần của văn hóa đại chúng, khiến người dân tự hào khi sống đúng luật.

Để nâng cao văn hóa tuân thủ pháp luật, nhà nước cần có chính sách phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân, từ đó tạo điều kiện cho họ có ý thức thực hiện tốt nghĩa vụ pháp lý. Cuối cùng, ý thức tự giác của mỗi cá nhân trong cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong văn hóa tuân thủ pháp luật. Mỗi người dân cần nhận thức được rằng việc tuân thủ pháp luật không chỉ là nghĩa vụ mà còn là quyền lợi của bản thân góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.

Tuy nhiên, để xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, không chỉ cần nỗ lực từ phía người dân mà còn từ phía nhà nước. Các cơ quan chức năng cần tổ chức tuyên truyền, giáo dục về pháp luật một cách thường xuyên, dễ hiểu và gần gũi. Cùng với đó, cần có các chế tài hợp lý để xử lý nghiêm khắc các vi phạm pháp luật mà vẫn đảm bảo tính nhân văn. Việc cải cách tư pháp và tăng cường tính minh bạch trong các hoạt động của cơ quan nhà nước cũng góp phần tạo nên niềm tin trong lòng người dân.

2. Thực trạng xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật của cán bộ, Nhân dân của Ngành Tư pháp Hải Phòng

* Hiện nay, Sở Tư pháp đang tham mưu triển khai xây dựng mô hình “Thượng tôn và tuân thủ pháp luật” trong Đề án xây dựng Chủ nghĩa xã hội và con người xã hội chủ nghĩa của của Thành ủy Hải Phòng với 5 nội dung chính gồm công tác thể chế, quản lý xử lý vi phạm hành chính và theo dõi thi hành pháp luật; phổ biến, giáo dục pháp luật, hành chính tư pháp và trợ giúp pháp lý. Mô hình “Thượng tôn và tuân thủ pháp luật” - là một trong 11 mô hình trong Đề án xây dựng Chủ nghĩa xã hội và con người xã hội chủ nghĩa của thành phố Hải Phòng của Thành ủy Hải Phòng. Với phương châm “Thượng tôn và tuân thủ pháp luật” để đảm bảo quyền, lợi ích của Nhân dân thành phố, tháo gỡ các khó khăn vướng mắc mà người dân và doanh nghiệp trên địa bàn thành phố đang gặp phải, trong đó, đề ra nhiều giải pháp đột phá trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác này, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong cán bộ, công chức, đảng viên và Nhân dân. Mô hình bước đầu được Thành ủy Hải Phòng lựa chọn và triển khai trên toàn địa bàn thành phố.

* Về tăng cường phổ biến, giáo dục pháp luật trong cán bộ, Nhân dân, các ngành, các cấp, các cơ quan, tổ chức đã chủ động thực hiện công tác tuyên truyền, phổ biến các văn bản pháp luật có liên quan đến lĩnh vực quản lý của mình cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân. Phần lớn cán bộ, đảng viên đã coi việc học tập, tìm hiểu, cập nhật kiến thức pháp luật và gương mẫu chấp hành pháp luật là nhiệm vụ thường xuyên. Thông qua việc gương mẫu chấp hành pháp luật của cán bộ, đảng viên mà thuyết phục, giáo dục nhân dân, thành viên trong gia đình ý thức chấp hành pháp luật hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật. Đại đa số Nhân dân đã quan tâm tìm hiểu các quy định của pháp luật, nhất là các quy định có liên quan đến quyền, nghĩa vụ của mình, hình thành ý thức sống và làm việc theo pháp luật.

* Nhìn chung, nhận thức pháp luật của cán bộ, công chức, viên chức, doanh nghiệp và Nhân dân trên địa bàn thành phố đã được nâng cao, có sự chuyển biến mạnh mẽ về ý thức tôn trọng và tự giác chấp hành pháp luật của cán bộ và Nhân dân; trách nhiệm tự học tập, tìm hiểu pháp luật, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật trong cán bộ và nhân dân ngày càng hiệu quả. Đặc biệt, nhiều địa phương, cơ quan, đơn vị đã có những cách làm hay, sáng tạo, lồng ghép giữa các cuộc hội nghị, giao ban, cuộc họp… để tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, từ đó, nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, góp phần giúp nhân dân nắm bắt được chủ trương đường lối, chính sách, pháp luật của Nhà nước để thực hiện.

* Về tăng cường phổ biến, giáo dục pháp luật trong nhà trường

Sở Tư pháp chủ động phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thường xuyên tổ chức tập huấn kiến thức pháp luật cho đội ngũ giáo viên giảng dạy pháp luật và môn giáo dục công dân trong trường học; duy trì hoạt động các Câu lạc bộ pháp luật tại cơ sở; tuyên truyền về Luật Giao thông đường bộ, Luật Phòng chống ma túy, HIV/AIDS, tội phạm... theo định kỳ 2 năm/lần thu hút hàng nghìn học sinh, sinh viên tham gia.

Nhằm đa dạng hoá các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật dưới hình thức trực quan sinh động cho học sinh, Sở Tư pháp đã có sáng kiến xây dựng “Phiên toà giả định”, tạo các tiết học ngoại khóa lý thú, bổ ích cho học sinh thông qua việc tái hiện diễn biến một phiên toà với sự tham gia của các Thẩm phán, Kiểm sát viên, thầy cô và các em học sinh. Qua các phiên toà giả định, kiến thức pháp luật được chuyển hoá một cách tự nhiên, gần gũi, giúp cho các em học sinh lĩnh hội kiến thức pháp luật theo cách mới, sinh động và hấp dẫn. Trong 5 năm qua, Sở Tư pháp đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Toà án nhân dân thành phố, Viện kiểm sát nhân dân thành phố tổ chức 10 phiên toà giả định tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố.

* Về tăng cường phổ biến, giáo dục pháp luật cho đối tượng đặc thù

Do đặc thù của thành phố Hải Phòng có 02 huyện đảo Bạch Long Vỹ và Cát Hải, đồng thời, xuất phát từ yêu cầu nhiệm vụ, hướng tới đối tượng cần được ưu tiên tuyên truyền theo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật là cán bộ, Nhân dân vùng biên giới biển, hải đảo, Sở Tư pháp đã phối chặt chẽ với Bộ Chỉ huy Bộ đội biên phòng thành phố trong triển khai, thực hiện Đề án “Tuyên truyền, PBGDPL cho cán bộ, Nhân dân vùng biên giới, hải đảo giai đoạn 2017-2021” và Đề án “Tuyên truyền, phổ biến Luật Cảnh sát biển Việt Nam giai đoạn 2019-2023” trên địa bàn thành phố Hải Phòng. Giai đoạn từ năm 2020 đến nay đã tổ chức 31 Hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật về biển đảo và Bộ luật Dân sự, Bộ Luật Hình sự và Luật Đất đai, các văn bản liên quan mật thiết đến cán bộ và Nhân dân biển đảo như Luật Biên phòng Việt Nam, Luật Cảnh sát biển, Công ước Liên hợp quốc về Luật biển, xử phạt vi phạm hành chính trên các vùng biển đảo ... tại các quận, huyện có đường biên giới biển: Đồ Sơn, Hải An, Tiên Lãng, Thủy Nguyên.

* Về đổi mới phương thức và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong phổ biến, giáo dục pháp luật đến cán bộ, Nhân dân

Thời gian qua, Sở Tư pháp chú trọng đổi mới và nâng cao chất lượng hiệu quả công tác tuyên truyền PBGDPL với nhiều hình thức tuyên truyền có hiệu quả như: tuyên truyền trực tiếp thông qua các Hội nghị tuyên truyền, tập huấn; trên các phương tiện thông tin đại chúng và hệ thống truyền thanh công cộng, biên soạn và phát hành các loại tài liệu pháp luật; qua hoạt động phối hợp liên ngành trong công tác truyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, các hội thi, cuộc thi trực tuyến ứng dụng công nghệ thông tin trong tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật.

Hải Phòng là một trong các tỉnh, thành phố trên cả nước đi đầu xây dựng và vận hành Trang thông tin Phổ biến, giáo dục pháp luật theo tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và Bộ Tư pháp về triển khai Đề án ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật với việc xây dựng và vận hành Trang thông tin điện tử Phổ biến giáo dục pháp luật thành phố có tên miền http://pbgdpl.haiphong.gov.vn. Đây là một “kênh” thông tin pháp luật hữu hiệu với nhiều bài viết được cập nhật thường xuyên, kịp thời, liên quan đến các vấn đề được dư luận xã hội quan tâm. Từ khi hoạt động đến nay, đã thực hiện đăng tải 3.738 tin, bài viết, với 3.124.285 lượt truy cập… tuyên truyền về các chính sách pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, hình sự, đất đai, chế độ chính sách… các văn bản pháp luật liên quan mật thiết đến đời sống của Nhân dân trên Trang thông tin điện tử. Việc tuyên truyền pháp luật trên Trang thông tin phổ biến, giáo dục pháp luật đã phát huy hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong công tác PBGDPL và giúp thông tin pháp luật đến được với nhiều đối tượng hơn, đặc biệt là giới trẻ.

Cùng với chuyên trang về phổ biến, giáo dục pháp luật, với vai trò là cơ quan thường trực Hội đồng phối hợp PBGDPL thành phố, Sở Tư pháp đã tham mưu xây dựng riêng Trang Fanpage của Hội đồng phối hợp Phổ biến, giáo dục pháp luật thành phố. Trang Fanpage đăng tải, cập nhật hằng ngày tin, bài về hoạt động của thành viên Hội đồng, công tác xây dựng và thi hành pháp luật của trung ương và thành phố.

Với phương châm chuyển đổi số trong công tác PBGDPL, Sở Tư pháp đã mở chuyên mục “Tủ sách pháp luật điện tử” trên Trang thông tin Phổ biến, giáo dục pháp luật thành phố để đăng tải toàn văn các văn bản pháp luật và hỏi - đáp trên các lĩnh vực: dân sự, hình sự, đất đai, hộ tịch - quốc tịch, xử lý vi phạm hành chính… tạo một địa chỉ tin cậy để cán bộ, doanh nghiệp và Nhân dân thuận tiện trong việc khai thác, tìm hiểu.

3. Các giải pháp xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật của cán bộ, Nhân dân trong lĩnh vực tư pháp

- Hoàn thiện hệ thống pháp luật để tạo ra một môi trường pháp lý minh bạch, công bằng và dễ tiếp cận. Pháp luật phải được xây dựng dựa trên nguyên tắc công bằng, minh bạch, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi người dân. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn, hoặc không còn phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thiểu các rào cản, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận pháp luật và thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình.

- Nâng cao nhận thức pháp luật cho toàn dân để người dân hiểu và thi hành theo pháp luật là bước đầu tiên để hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật. Việc này đòi hỏi hình thức tuyên truyền, giáo dục pháp luật phải hiệu quả, đa dạng và phù hợp với từng đối tượng. Cần tăng cường phổ biến pháp luật thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng, đặc biệt là các kênh truyền hình, báo chí, mạng xã hội. Nội dung tuyên truyền phải dễ hiểu, gần gũi, tập trung vào các vấn đề pháp luật liên quan trực tiếp đến đời sống của người dân, như quyền và nghĩa vụ công dân, các quy định về giao thông, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường,...

- Chú trọng giáo dục pháp luật trong nhà trường, từ bậc tiểu học đến đại học. Nội dung giảng dạy cần được đổi mới, gắn liền với thực tiễn cuộc sống, khuyến khích học sinh, sinh viên tham gia các hoạt động tìm hiểu, nghiên cứu pháp luật, tạo điều kiện cho các em hình thành tư duy pháp lý và ý thức tôn trọng pháp luật ngay từ khi còn nhỏ.

- Nâng cao năng lực, đạo đức, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là các hành vi tham nhũng, hối lộ, vi phạm trong quản lý nhà nước. Đồng thời, cần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, xử lý kịp thời các khiếu nại, tố cáo, đảm bảo cho mọi người dân đều được đối xử công bằng trước pháp luật.

- Phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Các tổ chức xã hội có vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật, giám sát việc thực thi pháp luật và hỗ trợ pháp lý cho người dân. Tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội, cộng đồng tham gia vào quá trình xây dựng pháp luật, tạo điều kiện cho người dân tham gia đóng góp ý kiến, phản biện các chính sách, pháp luật liên quan đến quyền và lợi ích của mình. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ pháp lý cho người dân, đặc biệt là những người yếu thế trong xã hội, như người nghèo, người khuyết tật, phụ nữ và trẻ em.

Văn hóa tuân thủ pháp luật là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự chung tay vào cuộc của toàn xã hộ, do đó cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, gia đình và mỗi cá nhân. Mỗi người dân cần tự giác chấp hành pháp luật, đồng thời tích cực góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật.

Thùy Linh