Từ ngày 01/3/2026, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 chính thức có hiệu lực, thay thế Luật năm 2015, đánh dấu một bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy và cách thức tổ chức hoạt động giám sát của các cơ quan dân cử. Không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, đạo luật mới còn thể hiện rõ định hướng đổi mới mạnh mẽ: giám sát phải thực chất hơn, hiệu quả hơn và gắn chặt với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Tư duy lập pháp mới: “Luật khung, linh hoạt trong thực thi”

Một trong những điểm nổi bật của Luật năm 2025 là cách tiếp cận xây dựng luật theo hướng tinh gọn, tập trung vào những vấn đề cốt lõi, có tính ổn định lâu dài. Thay vì quy định chi tiết các quy trình, thủ tục như trước đây, luật chỉ xác lập các nguyên tắc, thẩm quyền và nội dung cơ bản, còn những vấn đề mang tính kỹ thuật, biến động sẽ được giao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội hướng dẫn.

Cách làm này không chỉ phù hợp với xu hướng đổi mới công tác xây dựng pháp luật mà còn tạo dư địa linh hoạt trong tổ chức thực hiện, giúp hoạt động giám sát thích ứng nhanh với thực tiễn. Đây cũng là bước chuyển quan trọng từ tư duy “luật hóa chi tiết” sang “quản trị bằng nguyên tắc”, giảm độ trễ trong điều chỉnh chính sách.

Bổ sung nguyên tắc mới: Giám sát có trọng tâm, gắn với phát triển

Luật lần này đã bổ sung nhiều nguyên tắc mang tính định hướng chiến lược. Đáng chú ý là việc khẳng định bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng trong hoạt động giám sát; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu giám sát toàn diện nhưng phải có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những vấn đề bức xúc, nổi cộm trong đời sống kinh tế - xã hội.

Không dừng lại ở đó, luật còn đặt ra yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa giám sát với việc hoàn thiện chính sách, pháp luật và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, địa phương. Điều này cho thấy giám sát không chỉ là “phát hiện vấn đề” mà còn phải trở thành “công cụ kiến tạo”, góp phần tháo gỡ điểm nghẽn, thúc đẩy phát triển.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và phối hợp trong giám sát

Một điểm đổi mới đáng chú ý khác là việc mở rộng cơ chế phân công, phân cấp, phân quyền trong hoạt động giám sát. Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội hay Hội đồng nhân dân các cấp đều được trao thêm thẩm quyền chủ động thực hiện giám sát chuyên đề.

Việc phân quyền này không chỉ giúp giảm tải cho cơ quan cấp trên mà còn tăng tính chủ động, linh hoạt trong xử lý các vấn đề phát sinh từ thực tiễn. Đặc biệt, luật cũng nhấn mạnh cơ chế phối hợp giữa các chủ thể giám sát với Mặt trận Tổ quốc, cơ quan thanh tra, kiểm toán và các cơ quan liên quan nhằm tránh chồng chéo, nâng cao hiệu quả giám sát.

Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, quy định này càng có ý nghĩa quan trọng, bảo đảm hoạt động giám sát được triển khai đồng bộ, thông suốt và sát thực tiễn hơn.

Tăng tính ràng buộc trong thực hiện kết luận giám sát

Một trong những hạn chế của Luật năm 2015 là việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát chưa thật sự nghiêm túc, thiếu cơ chế ràng buộc mạnh. Luật năm 2025 đã khắc phục điểm này khi quy định rõ giá trị pháp lý bắt buộc của nghị quyết giám sát, đồng thời xác định trách nhiệm cụ thể của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát.

Đáng chú ý, luật cũng thiết lập cơ chế theo dõi, đôn đốc và xử lý trong trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ các kiến nghị giám sát. Quy định này góp phần nâng cao tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời bảo đảm giám sát không chỉ dừng lại ở “kết luận trên giấy” mà phải chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Mở rộng phạm vi giám sát: Từ chính sách đến quy trình xây dựng luật

Lần đầu tiên, luật bổ sung quy định về giám sát việc tổ chức lấy ý kiến trong quá trình xây dựng dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết. Đây là bước tiến quan trọng nhằm kiểm soát quyền lực ngay từ khâu xây dựng chính sách, bảo đảm các quy định pháp luật được ban hành sát thực tiễn, hài hòa lợi ích và thực sự vì người dân, doanh nghiệp. Quy định này cũng góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan soạn thảo, khắc phục tình trạng hình thức trong việc lấy ý kiến, từ đó nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật.

Thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động giám sát

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, Luật năm 2025 đã bổ sung quy định về ứng dụng công nghệ trong hoạt động giám sát. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan sẽ giúp nâng cao tính minh bạch, kịp thời và hiệu quả của hoạt động giám sát.

Đây không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là điều kiện để đổi mới phương thức giám sát theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia trong thời đại số.

Có thể thấy, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 không chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp mà còn là bước chuyển về tư duy quản trị. Từ việc xác lập nguyên tắc, phân cấp mạnh mẽ, tăng tính ràng buộc đến mở rộng phạm vi và ứng dụng công nghệ, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung: nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả của hoạt động giám sát.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu cao hơn về quản trị, minh bạch và trách nhiệm giải trình, những đổi mới của luật được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng quan trọng để các cơ quan dân cử thực hiện tốt hơn vai trò đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.