Ngày nay, yêu cầu xây dựng thủ đô Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, đô thị thông minh, hiện đại, văn hiến và hội nhập quốc tế đặt ra đòi hỏi phải có một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh, đủ đặc thù và vượt trội. Trong bối cảnh đó, Luật Thủ đô năm 2026 được Quốc hội ban hành, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026 với nhiều cơ chế, chính sách mới, tạo nền tảng pháp lý quan trọng để Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu, động lực phát triển của cả nước.

So với các quy định trước đây, Luật Thủ đô năm 2026 có nhiều điểm mới nổi bật, thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ trong quản trị đô thị, phát triển kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ, văn hóa và bảo đảm an sinh xã hội.

Khẳng định rõ vị trí, vai trò đặc biệt của Thủ đô

Ngay tại Điều 2, Luật khẳng định Hà Nội là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia; đồng thời là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, đào tạo, y tế và hội nhập quốc tế. Đây là lần đầu tiên các lĩnh vực như “đổi mới sáng tạo”, “chuyển đổi số” được xác định rõ trong vai trò của Thủ đô, cho thấy định hướng phát triển Hà Nội không chỉ là trung tâm hành chính mà còn là đô thị tri thức, đô thị sáng tạo mang tầm khu vực và quốc tế. Đặc biệt, khoản 3 Điều 2 xác định biểu tượng của Thủ đô là Khuê Văn Các tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống văn hiến và khát vọng phát triển hiện đại.

Mở rộng cơ chế phân quyền, phân cấp cho thủ đô Hà Nội

Một trong những điểm mới quan trọng nhất của Luật là đẩy mạnh phân quyền, phân cấp cho chính quyền Thủ đô. Theo khoản 2 Điều 4, Luật quy định việc phân quyền phải được thực hiện “triệt để, toàn diện”, phân định rõ thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch UBND Thành phố.

Đặc biệt, Điều 7 trao cho Hội đồng nhân dân thành phố nhiều thẩm quyền mới như: Quy định cơ cấu tổ chức bộ máy; Quyết định biên chế; Quy định chính sách thu nhập cho cán bộ, công chức, viên chức; Quy định cơ chế tuyển dụng, sử dụng nhân lực; Quyết định thành lập, tổ chức lại, giải thể cơ quan chuyên môn. 

Những quy định này tạo điều kiện để Hà Nội chủ động xây dựng nền hành chính hiện đại, tinh gọn, hiệu quả, phù hợp với đặc thù của đô thị đặc biệt.

Cho phép Hà Nội ban hành cơ chế khác với quy định chung

Điểm đột phá lớn của Luật nằm ở Điều 8 và Điều 9 khi cho phép Hà Nội được ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với quy định của cơ quan trung ương trong một số trường hợp. Khoản 2 Điều 8 quy định Hội đồng nhân dân, UBND và Chủ tịch UBND Thành phố được điều chỉnh trình tự, thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Đặc biệt, Điều 9 cho phép thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định để áp dụng tại Hà Nội. Đây là bước tiến rất quan trọng, thể hiện tư duy quản trị mới: trao quyền cho Thủ đô chủ động đổi mới, sáng tạo, dám thử nghiệm các mô hình phát triển tiên tiến.

Lần đầu tiên quy định phát triển không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao

Điều 11 là một nội dung hoàn toàn mới, mang tính chiến lược lâu dài trong phát triển đô thị hiện đại. Luật quy định việc quản lý, khai thác, sử dụng: Không gian ngầm; Không gian tầm thấp; Không gian tầm cao. Các không gian này phải được quy hoạch, phân vùng chức năng để khai thác hiệu quả phục vụ phát triển giao thông, hạ tầng kỹ thuật, đô thị thông minh và kinh tế đô thị.

Đồng thời, khoản 3 Điều 11 giao Hội đồng nhân dân thành phố quy định: Giới hạn độ sâu người dân được sử dụng; Chính sách miễn, giảm tiền sử dụng không gian ngầm; Chính sách ưu đãi đầu tư công trình ngầm. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để Hà Nội phát triển hệ thống giao thông ngầm, bãi đỗ xe ngầm, trung tâm thương mại ngầm và các mô hình đô thị hiện đại trong tương lai.

Đẩy mạnh phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng)

Điều 12 đưa ra nhiều cơ chế mới về cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị và phát triển nhà ở. Đáng chú ý, Luật cho phép phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) tại khoản 2 Điều 12. Theo đó, Hà Nội được: Điều chỉnh chỉ tiêu quy hoạch; Khai thác không gian ngầm; Tăng hệ số sử dụng đất; Thu các khoản phí từ giá trị tăng thêm của đất để đầu tư giao thông công cộng. 

Đây là mô hình phát triển đô thị tiên tiến đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm giảm ùn tắc giao thông, phát triển giao thông công cộng và nâng cao chất lượng sống đô thị.

Tăng cường các biện pháp bảo vệ môi trường và chống ùn tắc giao thông

Điều 13 quy định nhiều cơ chế mạnh nhằm giải quyết các vấn đề lớn của Hà Nội như ô nhiễm môi trường và ùn tắc giao thông. Theo đó, Hội đồng nhân dân thành phố được: Hạn chế phương tiện cá nhân vào khu vực trung tâm; Áp dụng phí giảm ùn tắc giao thông; Quy định vùng phát thải thấp; Hỗ trợ chuyển đổi phương tiện sử dụng năng lượng sạch; Hạn chế phương tiện gây ô nhiễm môi trường. 

Ngoài ra, Luật cũng khuyến khích phát triển kinh tế tuần hoàn, tái chế chất thải, giảm phát thải nhựa và phát triển khu công nghiệp sinh thái. Đây là những chính sách thể hiện quyết tâm xây dựng Thủ đô xanh, sạch, hiện đại và phát triển bền vững.

Cho phép áp dụng mức xử phạt cao hơn để bảo đảm trật tự đô thị

Một điểm mới rất đáng chú ý tại Điều 14 là Hà Nội được áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá 2 lần mức chung trong nhiều lĩnh vực như: Đất đai; Xây dựng; Giao thông; Môi trường; Phòng cháy chữa cháy; An ninh trật tự. Đặc biệt, khoản 2 Điều 14 cho phép ngừng cung cấp điện, nước đối với công trình vi phạm xây dựng, phòng cháy chữa cháy hoặc môi trường. Quy định này được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý đô thị, tăng tính răn đe đối với các hành vi vi phạm kéo dài.

Chú trọng phát triển văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội

Luật dành riêng Chương IV để phát triển văn hóa - xã hội với nhiều cơ chế đặc thù. Điều 15 quy định các chính sách: Bảo tồn di sản văn hóa; Hỗ trợ nghệ nhân; Phát triển công nghiệp văn hóa; Tôn vinh “Công dân Thủ đô ưu tú”. Điều 16 cho phép Hà Nội: Xây dựng mô hình trường học tiên tiến; Liên kết giáo dục với nước ngoài; Ban hành chương trình giáo dục phù hợp với đặc thù Thủ đô. 

Trong lĩnh vực y tế và an sinh xã hội, Điều 17 quy định: Hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh ngoài phạm vi bảo hiểm y tế; Khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho người dân; Phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện; Mở rộng chính sách an sinh xã hội cho các đối tượng yếu thế. Đây là những chính sách mang tính nhân văn sâu sắc, hướng tới nâng cao chất lượng sống của người dân Thủ đô.

Tạo đột phá về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Chương V của Luật thể hiện rõ định hướng xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước.

Điều 18 quy định nhiều cơ chế đặc thù như: Thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách Thành phố; Hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo; Thử nghiệm có kiểm soát công nghệ mới; Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý nhà nước; Hỗ trợ thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học. Đặc biệt, khoản 5 Điều 18 quy định khoản chi cho nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế với mức bằng 200% chi phí thực tế. Đây là chính sách ưu đãi rất mạnh nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Có thể khẳng định, Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ là đạo luật dành riêng cho Hà Nội mà còn là bước đột phá về thể chế để xây dựng mô hình quản trị đô thị hiện đại, tiên tiến. Những cơ chế vượt trội về phân quyền, quy hoạch, quản lý đô thị, phát triển khoa học công nghệ, bảo vệ môi trường và bảo đảm an sinh xã hội sẽ tạo động lực mới để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, xứng đáng là trái tim của cả nước, trung tâm hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hiến, văn minh, hiện đại trong thời kỳ mới.