Quốc hội vừa chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế quan trọng, trong đó quyết định kéo dài thời hạn ưu đãi thuế đối với xe điện chở người dưới 24 chỗ đến hết năm 2030, thay vì kết thúc vào tháng 2/2027 như kế hoạch ban đầu. Chính phủ lý giải rằng việc duy trì thuế suất ưu đãi đối với ô tô điện chạy pin là một giải pháp cấp bách nhằm khuyến khích người tiêu dùng chuyển dịch từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch, góp phần chủ động trong cơ cấu năng lượng bền vững và phù hợp với xu thế kinh tế xanh toàn cầu. Quyết định này được đưa ra trong bối cảnh thị trường nhiên liệu thế giới biến động khó lường, đòi hỏi Việt Nam phải giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu hóa thạch ngày càng khan hiếm và đắt đỏ.
Một trong những nội dung trọng tâm của chính sách lần này là chiến lược ứng phó với sự thâm nhập của các dòng xe điện giá rẻ từ nước ngoài vào thị trường Việt Nam. Chính phủ khẳng định rằng dù phải tuân thủ các quy tắc không phân biệt đối xử của WTO và các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) về thuế nội địa như thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt, nhưng xe điện nhập khẩu vẫn phải chịu rào cản thuế nhập khẩu ở mức rất cao. Cụ thể, mức thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) hiện đang được duy trì ở mức 70%, trong khi thuế suất theo Hiệp định ACFTA giữa ASEAN và Trung Quốc là 50%. Các mức thuế này được đánh giá là đã tạo ra một hành lang bảo hộ đủ mạnh cho các doanh nghiệp sản xuất xe điện trong nước vốn không phải chịu loại thuế nhập khẩu này.
Bên cạnh hàng rào thuế quan, Chính phủ sẽ tăng cường rà soát các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật đối với xe điện nhập khẩu để đảm bảo chất lượng phương tiện và sự đồng bộ của hạ tầng liên quan. Quốc hội và Chính phủ cũng đã ban hành nhiều giải pháp để củng cố hệ thống hạ tầng năng lượng, quy hoạch lại lưới điện và mạng lưới trạm sạc nhằm tránh phát sinh các điểm nghẽn mới trong quá trình bùng nổ phương tiện xanh. Việc kết hợp giữa chính sách thuế ưu đãi và phát triển hạ tầng đồng bộ được kỳ vọng sẽ tạo ra một hệ sinh thái xe điện toàn diện, hỗ trợ tối đa cho người dùng và doanh nghiệp sản xuất nội địa.
Tuy nhiên, chính sách kéo dài ưu đãi này cũng đặt ra những thách thức không nhỏ về mặt ngân sách và hạ tầng kỹ thuật. Theo tính toán của Chính phủ, việc kéo dài ưu đãi thuế đến hết năm 2030 sẽ khiến ngân sách nhà nước giảm thu khoảng 10.000 tỷ đồng mỗi năm, bao gồm giảm thuế tiêu thụ đặc biệt nội địa khoảng 8.800 tỷ đồng và thuế giá trị gia tăng khoảng 1.000 tỷ đồng. Con số này thậm chí chưa tính đến sự sụt giảm nguồn thu từ các loại thuế và lệ phí trước bạ đối với xe chạy xăng khi người dân chuyển sang sử dụng xe điện. Ngược lại, nếu lượng xe điện nhập khẩu tăng lên, ngân sách sẽ được bù đắp một phần từ nguồn thu thuế nhập khẩu và thuế giá trị gia tăng tương ứng do thuế suất nhập khẩu hiện đang ở mức rất cao.
Song song với lợi ích về giảm phát thải và cải thiện chất lượng môi trường không khí tại các đô thị, Chính phủ cũng bày tỏ lo ngại về nguy cơ quá tải lưới điện phân phối cục bộ và bài toán xử lý pin thải bỏ. Để giải quyết vấn đề này, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã quy định rõ trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc các đơn vị sản xuất và nhập khẩu phải thực hiện thu hồi, tái chế pin và ắc quy theo lộ trình. Toàn bộ quá trình thu gom, vận chuyển và xử lý pin hết vòng đời phải được thực hiện bởi các tổ chức có đủ điều kiện về quản lý chất thải nguy hại, đảm bảo tuyệt đối các yêu cầu về an toàn và bảo vệ môi trường, từ đó hoàn thiện chu trình kinh tế tuần hoàn cho ngành công nghiệp xe điện tại Việt Nam.
Nhật Linh