Việc tổ chức chính quyền địa phương hai cấp là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước nhằm hiện thực hóa các mục tiêu cải cách bộ máy hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của chính quyền cơ sở. Đặc biệt, mô hình chính quyền hai cấp không chỉ là tái cấu trúc tổ chức bộ máy mà còn là sự thay đổi căn bản về phương thức quản lý, đòi hỏi tăng cường tính tự chủ, minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã, đồng thời, khẳng định vai trò định hướng, điều phối chiến lược của cấp tỉnh.

Việc chuyển từ mô hình chính quyền ba cấp sang hai cấp được quy định tại Nghị quyết sửa đổi Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 - đây là bước ngoặt quan trọng trong cải cách hành chính nhà nước ở Việt Nam. Mô hình hai cấp nếu được thiết kế hợp lý sẽ tạo điều kiện để quản trị địa phương hiệu quả hơn, gắn kết giữa chính quyền và người dân, đồng thời, thúc đẩy đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch và phục vụ.

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau khi bỏ cấp huyện đã tạo ra một số chuyển biến tích cực bước đầu, đặc biệt là giảm tầng nấc trung gian, tạo không gian phát triển mới.

Giảm tầng nấc trung gian

Việc giảm một cấp hành chính trung gian giúp tinh giản bộ máy, giảm đáng kể chi phí lương, hoạt động và cơ sở vật chất. Ngân sách địa phương có thể tập trung nhiều hơn cho đầu tư công và dịch vụ công. Cấp xã - đơn vị gần dân nhất được trao thêm quyền lực và trách nhiệm, tạo điều kiện nâng cao chất lượng phục vụ và quản trị theo hướng sát thực tế. Đặc biệt, với sự ra đời của nhiều văn bản quy phạm pháp luật về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền, giúp tối ưu hóa hiệu quả hoạt động và đảm bảo sự minh bạch, trách nhiệm. 

Phân cấp tạo ra sự phân bổ quyền lực theo cấp bậc, từ trên xuống dưới, giúp các cấp dưới có quyền tự chủ hơn trong công việc. Phân quyền là việc giao phó một phần quyền hạn và trách nhiệm cho cấp dưới để giảm tải cho cấp trên và phát huy năng lực của cấp dưới. Phân định thẩm quyền xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức, tránh chồng chéo và xung đột. Mô hình chính quyền hai cấp giúp quy trình xử lý công việc hành chính rút ngắn do không phải qua cấp trung gian, tăng hiệu suất hoạt động, đặc biệt trong các lĩnh vực cấp phép, đầu tư, an sinh xã hội.

Tạo không gian phát triển mới

Việc tổ chức lại chính quyền địa phương là bước đi chiến lược để thiết kế lại không gian phát triển kinh tế - xã hội, có kết nối giữa các vùng kinh tế, các thế mạnh của các vùng miền để chuẩn bị cho kỷ nguyên vươn mình của đất nước. Hầu hết các tỉnh, thành phố sáp nhập đều có quy mô dân số khoảng từ 2 đến 3 triệu người cùng quy mô kinh tế lớn, có kết hợp cả miền núi, đồng bằng, miền biển… và đặc biệt cũng có những không gian kinh tế vượt trội, có thể so sánh với các khu vực trung tâm.

Việc sắp xếp bộ máy này cũng nằm trong nhóm các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước như hạ tầng kinh tế, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đường sắt tốc độ cao, năng lượng nguyên tử, trung tâm tài chính… để tạo không gian kinh tế, chuẩn bị cho tăng tốc phát triển. Sau sáp nhập, cả nước có 21 tỉnh, thành giáp biển, điều đó cũng đồng nghĩa với việc mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế. Trên nền tảng hành chính mới, các địa phương có thể dễ dàng phối hợp hơn trong quản lý tài nguyên, kết nối hạ tầng, đẩy mạnh xúc tiến để khai thác thế mạnh, tiềm năng, nhờ vậy tạo ra chuỗi giá trị liên hoàn, hấp dẫn và bền vững hơn.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ xuất hiện một số “điểm nghẽn”:

Thứ nhất, năng lực cán bộ cấp xã có thể chưa đáp ứng được yêu cầu khi phải đảm nhận thêm các nhiệm vụ phức tạp trước đây thuộc cấp huyện, thậm chí có nhiệm vụ phân cấp từ cấp tỉnh.

Thứ hai, việc thiếu cơ chế phối hợp rõ ràng giữa cấp tỉnh và cấp xã có thể dẫn đến chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ, gây gián đoạn trong quản lý.

Thứ ba, nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất tại cấp xã còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng cung cấp dịch vụ công chất lượng.

Thứ tư, sự thay đổi từ mô hình 3 cấp sang 2 cấp đòi hỏi thời gian để cả cán bộ và người dân thích nghi, đặc biệt là trong tư duy quản lý và thực thi.

Thứ năm, nguy cơ lạm quyền ở cấp xã có thể xảy ra do phân quyền nhiều hơn mà cơ chế giám sát chưa hoàn thiện.

Thứ sáu, việc di chuyển cán bộ giữa các địa phương trong quá trình sáp nhập tỉnh để thực thi công vụ cũng sẽ cần phải được giải quyết trong thời gian tới.

Thứ bảy, việc sáp nhập các tỉnh, bỏ huyện, sắp xếp cấp xã, số lượng cán bộ dôi dư do sắp xếp khá nhiều. Việc truyền thông và đào tạo để nâng cao nhận thức về mô hình mới cần được chú trọng để việc triển khai được đồng bộ. Để khắc phục, cần có lộ trình rõ ràng, tập trung vào đào tạo cán bộ, đầu tư cơ sở hạ tầng và xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ.

Giải pháp hoàn thiện mô hình chính quyền hai cấp

Tiếp tục hoàn thiện thể chế và tổ chức thực thi hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trong đó tiếp tục xây dựng cơ chế phân cấp rõ ràng cụ thể hóa các danh mục nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp cho cấp xã và tỉnh trong từng lĩnh vực cụ thể. Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, hướng dẫn chi tiết việc chuyển giao, tổ chức lại bộ máy, phân quyền tài chính, quy hoạch. Điều chỉnh các quy định trong Luật Xây dựng, Luật Ngân sách, Luật Đầu tư công, Luật Đất đai… để tương thích với mô hình hai cấp.

Nâng cao năng lực tổ chức và nguồn nhân lực cấp xã, bổ sung biên chế và nâng chuẩn cán bộ xã thông qua tăng cường số lượng và chất lượng cán bộ, công chức cấp xã, bảo đảm đủ năng lực đảm nhiệm khối lượng công việc gia tăng. Đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho cán bộ, công chức xã, tổ chức các lớp tập huấn thường xuyên về quản lý ngân sách, quy hoạch, pháp luật và công nghệ số cho cán bộ xã.

Ứng dụng mạnh mẽ công nghệ và chuyển đổi số trong quản trị. Xây dựng hệ thống phần mềm quản lý đồng bộ từ tỉnh đến xã, bảo đảm dữ liệu chia sẻ thời gian thực, giảm thủ tục giấy tờ và thời gian xử lý.

Hoàn thiện cổng dịch vụ công, một cửa cấp xã: người dân có thể tiếp cận toàn bộ dịch vụ công thiết yếu tại địa phương thông qua nền tảng trực tuyến giúp nâng cao chất lượng phục vụ.

Thực thi có hiệu quả cơ chế giám sát, phản biện và tham gia của người dân, tăng cường vai trò HĐND cấp xã. Phát huy cơ chế phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư cần được khuyến khích tham gia giám sát hoạt động chính quyền, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Hồng Diệp