Sau khi đất nước thống nhất, Bộ luật Hình sự (BLHS) đầu tiên được ban hành vào năm 1985 có 44 tội danh có mức cao nhất của khung hình phạt là tử hình. Qua các lần sửa đổi, bổ sung, số lượng các điều luật có quy định hình phạt tử hình đã được giảm đáng kể: BLHS năm 1999 còn 29 tội; BLHS năm 2009 còn 22 tội; đến BLHS năm 2015 còn 18 tội danh có quy định hình phạt này.
BLHS năm 2025: Bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh
Sau hơn 8 năm thi hành, BLHS năm 2015, được sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2017 (sau đây gọi tắt là BLHS năm 2015) đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm tại Việt Nam. Nội dung thay đổi quan trọng của BLHS năm 2015 so với trước là quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, theo đó, đối với một số loại tội phạm cụ thể, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự; đồng thời BLHS năm 2015 đã có nhiều thay đổi theo hướng giảm bớt số lượng tội danh có khung hình phạt tử hình, tăng cường các hình phạt không tước tự do như phạt tiền, cải tạo không giam giữ…
Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi tình hình kinh tế - xã hội của đất nước diễn ra rất nhiều thay đổi, BLHS năm 2015 đã bộc lộ một số vướng mắc và bất cập, trong đó một số tội danh có mức cao nhất của khung hình phạt là tử hình còn tương đối rộng, chưa thực sự phù hợp với thực tiễn áp dụng đã đặt ra yêu cầu cần được điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn.
Ngày 25/6/2025, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2025 (sau đây gọi tắt là BLHS năm 2025). Một trong những điểm mới nổi bật của BLHS năm 2025 đó là quy định bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh bao gồm: Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109); Tội gián điệp (Điều 110); Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114); Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, phòng bệnh (Điều 194); Tội vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250); Tội tham ô tài sản (Điều 353); Tội nhận hối lộ (Điều 354) và tội phá hoại hòa bình gây chiến tranh xâm lược (Điều 421).
Vì sao bỏ hình phạt tử hình đối với 8 tội danh trong BLHS năm 2025
Trước khi Quốc hội biểu quyết thông qua Luật, có những ý kiến khác nhau xung quanh vấn đề này. Trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh nhấn mạnh việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự ở thời điểm hiện nay là cần thiết xuất phát từ những cơ sở chính trị - pháp lý và cơ sở thực tiễn. Theo đó:
Việc giảm bớt phạm vi áp dụng hình phạt tử hình không chỉ phù hợp với chủ trương thu hẹp hình phạt tử hình mà còn là bước tiếp tục cụ thể hóa nội dung quy định về quyền con người trong Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nội dung này cũng đảm bảo yêu cầu vừa đấu tranh phòng, chống tội phạm (kinh tế, tham nhũng, công nghệ cao), cải cách tư pháp, hoàn thiện pháp luật vừa đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và hội nhập quốc tế trong giai đoạn hiện nay.
Tham khảo kinh nghiệm quốc tế cho thấy, xu hướng về việc giảm hình phạt tử hình trong quy định của pháp luật cũng như thực tế thi hành trên thế giới ngày càng trở nên phổ biến. Trong 193 quốc gia là thành viên của Liên Hợp quốc chỉ còn hơn 50 quốc gia quy định về hình phảt tử hình. Trách nhiệm, nghĩa vụ của Việt Nam khi là thành viên của các điều ước quốc tế có liên quan, đặc biệt tại khoản 2 Điều 6 Công ước của Liên Hợp quốc về quyền dân sự và chính trị xác định: “Ở những nước mà hình phạt tử hình chưa được xóa bỏ thì chỉ được phép áp dụng hình phạt tử hình đối với những tội ác nghiêm trọng nhất”. Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang mở rộng hợp tác quốc tế một cách sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, việc xây dựng hệ thống pháp luật tương đồng với đa số các nước trên thế giới sẽ góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy các quan hệ hợp tác ngày càng bền chặt và tin tưởng lẫn nhau.
Mặt khác, về cơ sở thực tiễn: Sau hơn 8 năm thi hành BLHS năm 2015 cho thấy các quy định về hình phạt tử hình còn tồn tại một số bất cập, như: Do khung hình phạt rộng nên khó áp dụng (hình phạt từ 10 năm đến 20 năm, tù chung thân, tử hình); Nhiều tội danh trong BLHS có quy định về hình phạt tử hình nhưng thời gian qua không áp dụng trên thực tế; Một số tội danh quá nghiêm khắc, không cần thiết áp dụng hình phạt tử hình trong khi đó chưa có cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự do rủi ro trong thử nghiệm công nghệ mới hoặc chưa quy định tội danh cho một số hành vi nguy hiểm mới xuất hiện…. Từ những lý do nêu trên cho thấy, việc sửa đổi, bổ sung BLHS năm 2015, trong đó có quy định bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh nêu trên là cấp thiết để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật, giải quyết vướng mắc thực tiễn và nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Những điểm mới liên quan đến hình phạt tử hình trong BLHS sửa đổi
Một là: Để phù hợp với tình hình thực tiễn, BLHS năm 2015 quy định cụ thể điều khoản chuyển tiếp đối với các bản án tử hình đã tuyên trước ngày 01/7/2025 liên quan đến 08 tội danh nêu trên nhưng chưa thi hành án thì sẽ không thi hành hình phạt tử hình. Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có thẩm quyền quyết định chuyển hình phạt tử hình thành hình phạt tù chung thân.
Hai là: Đối với những người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản (Điều 353) hoặc nhận hối lộ (Điều 354), chỉ có thể được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi đã tự nguyện nộp lại ít nhất ba phần tư (¾) tài sản tham ô hoặc nhận hối lộ; đồng thời, họ phải tích cực hợp tác với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn. Quy định này không chỉ thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước, khuyến khích người phạm tội tích cực khai báo, hợp tác trong quá trình giải quyết vụ án mà còn hướng tới mục đích thu hồi tối đa tài sản do phạm tội mà có. Điều này phản ánh sự nhấn mạnh của chính sách vào việc thu hồi các khoản lợi bất chính từ tham nhũng, đây là một khía cạnh ngày càng được coi trọng trong công tác phòng, chống tham nhũng tại Việt Nam.
Ba là: Không thi hành án tử hình đối với người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối. Đây là một quy định mới mang tính chất nhân đạo. Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi, bổ sung khoản 3 Điều 40 của BLHS năm 2015. Theo đó, không thi hành án tử hình đối với người bị kết án nếu họ mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối. Như vậy, ngoài các trường hợp đã được áp dụng về việc không thi hành hình phạt tử hình đối với phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi và người từ đủ 75 tuổi trở lên thì BLHS năm 2025 còn bổ sung quy định mới nêu trên. Sự sửa đổi này nhấn mạnh cam kết của Việt Nam đối với các nguyên tắc nhân đạo trong hệ thống tư pháp hình sự, đảm bảo rằng những cá nhân đang đối mặt với tình trạng sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt là bệnh nan y, sẽ không phải chịu hình phạt tử hình. Điều này cũng khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc điều chỉnh khuôn khổ pháp lý phù hợp với các tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế.
Có thể nói, BLHS năm 2025 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. Với những quy định mới, trong đó có việc bỏ hình phạt tử hình đối với 08 tội danh, BLHS năm 2025 tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và là một bước cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Sự thay đổi này cũng góp phần bảo vệ tốt hơn các quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân… để đất nước sẵn sàng bước vào kỷ nguyên vươn mình phát triển.
Phạm Liên