Ngày 23/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 395/2026/NĐ-CP quy định về hoạt động và quản lý cơ sở trợ giúp xã hội, có hiệu lực kể từ ngày 07/12/2026, thay thế Nghị định số 103/2017/NĐ-CP ngày 12/9/2017 của Chính phủ. Việc ban hành Nghị định mới nhằm tạo hành lang pháp lý đồng bộ, nâng cao chất lượng dịch vụ an sinh xã hội và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với hệ thống các cơ sở trợ giúp xã hội trên phạm vi toàn quốc.

Nghị định số 395/2026/NĐ-CP quy định chi tiết hoạt động, quản lý cơ sở trợ giúp xã hội và cụ thể hóa các biện pháp tổ chức thi hành pháp luật đối với khoản 3 Điều 47 Luật Người khuyết tật cùng khoản 2 Điều 20 Luật Người cao tuổi. Đối tượng áp dụng của Nghị định bao gồm các cơ sở trợ giúp xã hội công lập theo quy định về đơn vị sự nghiệp công lập, các cơ sở trợ giúp xã hội ngoài công lập do cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp thành lập và hoạt động, cùng các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Chuẩn hóa loại hình và mở rộng chức năng trợ giúp

Nghị định số 395/2026/NĐ-CP phân định rõ 10 loại hình cơ sở trợ giúp xã hội bao gồm cơ sở bảo trợ xã hội chăm sóc người cao tuổi, cơ sở chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, cơ sở chăm sóc người khuyết tật, cơ sở chăm sóc và phục hồi chức năng cho người tâm thần, rối nhiễu tâm trí, cơ sở bảo trợ xã hội tổng hợp, trung tâm công tác xã hội, cơ sở tư vấn và dịch vụ chăm sóc người cao tuổi dài hạn hoặc ban ngày, cơ sở dịch vụ hỗ trợ người khuyết tật dài hạn hoặc ban ngày, trung tâm hỗ trợ người khuyết tật sống độc lập và các cơ sở trợ giúp xã hội khác. Chức năng cốt lõi của các cơ sở trợ giúp xã hội được xác định toàn diện gồm phòng ngừa, chăm sóc, nuôi dưỡng, can thiệp, trị liệu hỗ trợ phục hồi, phát triển và hòa nhập cộng đồng cho các nhóm đối tượng.

Nghị định quy định 19 nhóm nhiệm vụ cụ thể mà các cơ sở trợ giúp xã hội thực hiện phù hợp với chức năng và loại hình hoạt động. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm tiếp nhận đối tượng cần bảo vệ khẩn cấp, đánh giá nhu cầu, phân loại, bảo đảm an toàn y tế, nơi tạm trú, thực phẩm và đồ dùng thiết yếu. Bên cạnh đó, các cơ sở thực hiện tham vấn, trị liệu rối nhiễu tâm trí, phục hồi thể chất, tư vấn thụ hưởng chính sách, kết nối dịch vụ trợ giúp pháp lý, khám chữa bệnh, tổ chức hoạt động văn hóa, thể thao, phục hồi chức năng và phối hợp hỗ trợ đối tượng tiếp cận các chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp. Cơ sở cũng đóng vai trò cung cấp dịch vụ giáo dục xã hội, nâng cao năng lực, phát triển cộng đồng, xây dựng mạng lưới cộng tác viên công tác xã hội và chủ trì phối hợp đưa đối tượng trở về với gia đình, hòa nhập cộng đồng.

Thắt chặt điều kiện cơ sở vật chất và nhân lực chuyên môn

Nghị định số 395/2026/NĐ-CP đề ra hệ thống tiêu chuẩn nghiêm ngặt về vị trí, cơ sở vật chất và nguồn nhân lực. Cơ sở trợ giúp xã hội phải đặt tại vị trí thuận tiện về giao thông, gần trường học, bệnh viện, có không khí trong lành, đủ điện và nước sạch. Về diện tích, đất tự nhiên bình quân đạt tối thiểu 10 m2/đối tượng tại đô thị và 20 m2/đối tượng tại nông thôn, riêng cơ sở chăm sóc người tâm thần phải đạt từ 40 m2 đến 60 m2/đối tượng tùy khu vực. Diện tích phòng ở bình quân tối thiểu là 06 m2/đối tượng, riêng đối tượng cần chăm sóc 24/24 giờ phải đạt tối thiểu 08 m2/đối tượng và được trang bị đầy đủ đồ dùng sinh hoạt thiết yếu. Công trình xây dựng phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, bảo đảm an toàn phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường và có thiết kế phù hợp cho người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em tiếp cận thuận tiện.

Nghị định quy định người đứng đầu và nhân viên trợ giúp xã hội phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, phẩm chất đạo đức tốt, không mắc tệ nạn xã hội, không thuộc đối tượng bị truy cứu trách nhiệm hình sự và tuyệt đối không có án tích hoặc bị kết án về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, xâm hại tình dục, mua bán người. Đội ngũ nhân viên được quy định định mức cụ thể đối với từng lĩnh vực chuyên môn. Trong đó, 01 nhân viên công tác xã hội quản lý trường hợp tối đa 50 đối tượng; 01 nhân viên y tế phụ trách chăm sóc sức khỏe cho tối đa 30 đến 50 đối tượng; 01 nhân viên chăm sóc phụ trách từ 04 đến 10 người cao tuổi hoặc người khuyết tật tùy thuộc vào khả năng tự phục vụ của đối tượng.

Minh bạch quy trình quản lý và cơ chế kiểm tra giám sát

Nghị định số 395/2026/NĐ-CP thiết lập quy trình quản lý hoạt động công khai, minh bạch. Trước khi tổ chức hoạt động ít nhất 05 ngày làm việc, người đứng đầu cơ sở trợ giúp xã hội có trách nhiệm gửi thông báo bằng văn bản đến cơ quan chuyên môn về y tế thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đối với các cơ sở quy mô thông thường, hoặc gửi đến Ủy ban nhân dân cấp xã đối với cơ sở chăm sóc dưới 10 đối tượng có hoàn cảnh khó khăn. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ thông báo hợp lệ, cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm kiểm tra tính đầy đủ và đăng tải công khai thông tin hoạt động của cơ sở trên cổng thông tin điện tử. Kể từ ngày cơ sở bắt đầu hoạt động, cơ quan quản lý nhà nước sẽ thực hiện kiểm tra chuyên ngành theo quy định pháp luật.

Nghị định quy định rõ các chế tài xử lý vi phạm thông qua hình thức tạm dừng và chấm dứt hoạt động. Cơ sở sẽ bị tạm dừng một phần hoạt động với thời hạn không quá 03 tháng nếu không đáp ứng điều kiện cơ sở vật chất, nhân lực hoặc tiếp nhận vượt quy mô; bị tạm dừng toàn bộ hoạt động với thời hạn không quá 06 tháng nếu vi phạm an toàn phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường, vi phạm thông tin công bố hoặc để xảy ra hành vi bạo lực, ngược đãi, xâm hại đối tượng. Trường hợp hết thời hạn tạm dừng mà cơ sở không khắc phục được vi phạm hoặc để xảy ra hành vi xâm phạm đặc biệt nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm của đối tượng thì cơ quan thẩm quyền sẽ ra quyết định chấm dứt hoạt động. Nghị định đặc biệt nhấn mạnh trách nhiệm bảo đảm quyền lợi cho đối tượng, yêu cầu cơ sở phải phê duyệt phương án chuyển gửi, tiếp tục chăm sóc và bàn giao tài sản, hồ sơ an toàn trước khi dừng hoạt động.

Bộ Y tế chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện thống nhất quản lý nhà nước đối với cơ sở trợ giúp xã hội trong phạm vi cả nước, hướng dẫn chuyên môn và ứng dụng công nghệ thông tin quản lý hệ thống. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã có trách nhiệm bố trí kinh phí hoạt động cho các cơ sở công lập, bố trí ngân sách chăm sóc đối tượng bảo trợ xã hội, quản lý cơ sở dữ liệu và chỉ đạo bảo đảm an ninh, trật tự trên địa bàn. Nghị định cũng quy định điều khoản chuyển tiếp 02 năm cho các cơ sở đã thành lập trước ngày 07/12/2026 rà soát, hoàn thiện điều kiện theo tiêu chuẩn mới, góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp, nhân văn và hiệu quả của công tác trợ giúp xã hội trong giai đoạn mới

Nam Trung